Towarzystwo Miłośników Parsęty

EKOSYSTEMY DORZECZA PARSĘTY

Ekosystemy wodne

Główne cieki wodne rozwiniętego systemu rzecznego Parsęty zostały omówione w rozdziale pt. "Środowisko".

Wyjątkowo duże walory przyrodnicze wód płynących dorzecza Parsęty wynikają z następujących ich właściwości:

duże zróżnicowanie morfologii dolin rzecznych - występują tu zarówno głęboko wcięte, V-kształtne doliny odcinków przełomowych w strefach morenowych, doliny z terasami akumulacyjnymi, erodowane przez meandrowanie koryta, odcinki szerokiej pradoliny, płaskie odcinki dolin wypełnione torfami;

duże zróżnicowanie koryt rzecznych pod względem ich szerokości i głębokości prędkości przepływu wody, struktury dna (przeważają osady piaszczyste, istnieją odcinki z dnem kamienistym, żwirowym, wyerodowanym w materiałach ilastych, z osadami torfu i detrytusu, a także trawertynu), morfologii koryta (sekwencje plos, bystrzy i zastoisk, łachy piaszczyste i żwirowe);

zróżnicowanie otoczenia koryt rzecznych - łęgi i olsy nadrzeczne, buczyny i grądy, łąki, torfowiska niskie - turzycowiska, mechowiska, strefy źródliskowe;

występowanie w dolinach rozwiniętej strefy parafluwialnej (starorzecza, cieki lateralne, cieki i niecki źródliskowe, mokradła dolinowe) oraz jezior przepływowych;

miejscami dobrze rozwinięte zbiorowiska roślin zanurzonych i nadbrzeżnych; występowanie rzadkich gatunków glonów czystych rzek wyżynnych (Hildebrandia rivularis);

zróżnicowanie hydrochemiczne wód - występowanie wód zasolonych i o podwyższonej mineralizacji, wodorowęglanowych, humusowych, źródeł i wysięków siarczkowych, żelazistych i manganowych; brak jest zanieczyszczeń o intensywności całkowicie degradującej wody odcinków rzek dorzecza Parsęty;

w większości odcinków zachowana drożność rzek jako szlaków migracji fauny wodnej - głównie ryb.

    Mimo tych niewątpIiwych walorów przyrodniczych rzek - zwracano uwagę na "niezwykłe ubóstwo jakościowe i ilościowe" zoobentosu i zooplanktonu środkowej i dolnej Parsęty (Chojnacki 1995). Dotychczasowe obserwacje zespołu Katedry Biologii Środowiskowej PK wskazują również na znacznie mniej intensywny rozwój glonów w ciekach wodnych tej zlewni w porównaniu z rzekami Polski środkowej i południowej (PuchaIski, mat. niepubl.), co może powodować ograniczenie bazy pokarmowej dla bezkręgowców i ryb odżywiających się glonami dennymi (strzebli), co z kolei wpływa na ich mniejsze zagęszczenie i gorszą kondycję w porównaniu z populacjami podkarpackimi (Heese, mat. niepubl.). Być może to zubożenie jakościowe i ilościowe flory i fauny w porównaniu z podobnymi rzekami w innych rejonach Polski, dotyczące również zbiorowisk roślin wyższych, jest cechą typową rzek Przymorza płynących w młodoglacjalnych dolinach (Herb ich 1994).

    Przeliczenie danych monitoringu reperowego PIOŚ wykazuje, że Parsęta, podobnie jak inne rzeki Przymorza charakteryzuje się szczególnie wysokimi (w porównaniu do dużych rzek - Wisły i Odry) średnimi ładunkami obszarowymi (w przeliczeniu na km2 powierzchni zlewni) substancji o znaczeniu troficznym. Wynoszone ze zlewni Parsęty roczne ładunki obszarowe azotynów są 3,6 razy większe niż w dużych rzekach i 1,3 razy większe niż średnio w innych rzekach Przymorza.
Opracowania PIOŚ również często wskazują na ponadnormatywne zawartości azotynów. Obecność w wodzie rzek silnie toksycznych azotynów wskazuje na niepełne przemiany mikrobiologiczne związków azotu i zbyt szybki odpływ wód ze zlewni przy niewystarczającym zróżnicowaniu siedliskowym dolin rzecznych (zbyt mało obszarów podmokłych o redukcyjnych właściwościach gleb).
Ładunki obszarowe ChZT, żelaza, form azotu i fosforu w Parsęcie są w skali roku 1,5 - 2,5-krotnie wyższe niż w dużych rzekach. Tak znaczne różnice nie mogą być tłumaczone jedynie wyższym odpływem jednostkowym wody, wynikającym z warunków klimatycznych. Wysokie ładunki tych właśnie form mogą świadczyć o małej intensywności procesów kumulacji i transformacji, w korytach rzecznych i systemach ich dolin, materii wymywanej ze zlewni. W porównaniu z innymi rzekami Przymorza Parsęta wynosi duże ładunki azotanów, azotynów i ChZT, a małe BZT i zawiesiny.
Te charakterystyki wskazują na zbyt intensywne odwadnianie obszaru zlewni, zwłaszcza torfowisk i obszarów rolnych, przez systemy melioracyjne i zadowalającą sprawność działających w zlewni oczyszczalni ścieków bytowo-gospodarczych.

    Jako pewną osobliwość funkcjonalną rzek Przymorza - w porównaniu do najczęściej opisywanych systemów rzecznych - można uznać szczególnie wysoką biogeochemiczną stabilność w czasie ich górnych odcinków, różniących się od "typowych" odcinków erozyjnych. W koncepcjach zagospodarowania przestrzennego tu właśnie można upatrywać możliwości powiększenia stabilności hydrologicznej (ochrona przeciwpowodziowa) przy równoczesnym niezagrożonym utrzymaniu stabilności procesów biogeochemicznych retencjonowania ładunków nutrientów (Puchalski 1999).

    W oparciu o materiały kartograficzne i Katalog jezior Polski (Choiński 1991) dokonano inwentaryzacji jezior położonych w granicach zlewni Parsęty. Wykazano 156 jezior, zajmujących łączną powierzchnię 1716 ha, co stanowi 0,55% powierzchni zlewni. Zdecydowana większość jezior są to obiekty małe, i tak:

58 jezior mieści się w przedziale wielkości 1-2 ha;
45 - 2-5 ha;
16 - 5-10 ha;
18 - 10-20 ha;
12 - 20-29 ha;
6   - 50-100 ha;
Jedno jezioro ma powierzchnię 134 ha (jez. Kwiecko, głęb. max. 6,5m)

Pozostałe duże jeziora są następujące:
Nicemino (pow. 98 ha, głęb. max. 7,9m);
Kamienne (95 ha, 33m) - najgłębsze jezioro w zlewni Parsęty;
Trzebiechowo (82,5 ha, 8m);
Dębno (61,1 ha, 7,5m);
Pamowskie (55 ha, 9,2m);
Chlewe Wlk. (50 ha, 12m)

    Z pozostałych jezior żadne nie osiąga powierzchni 29 ha. Dane dotyczące głębokości i objętości masy wody są znane jedynie dla 32 jezior znajdujących się na terenie zlewni.

    Najwięcej jezior znajduje się we wschodniej części dorzecza w zlewni górnej Parsęty i Radwi oraz w zlewni Dębnicy na południu. Większość (117) jezior położonych na obszarze zlewni Parsęty określonym granicami podziału hydrograficznego są to jeziora bezodpływowe, nie posiadające połączenia z systemem wód płynących dorzecza. Tylko 39 jezior są to jeziora przepływowe.

    Z jezior bezodpływowych na szczególną uwagę zasługuje 12 znajdujących się we wschodniej części dorzecza oligotroficznych jezior lobeliowych, położonych zwykle w zlewni leśnej. Charakteryzują się one niską zawartością wapnia i węglanów w wodzie, dużą przezroczystością wody i skąpą roślinnością, w skład której wchodzą charakterystyczne, objęte ochroną gatunki:

lobelia jeziorna (Lobelia dortmanna),
poryblin jeziorny (Isoetes lacustris),
brzeżyca jednokwiatowa (Littorella uniflora).

Jeziora tego typu uważane są za ekosystemy szczególnie cenne, występujące prawie wyłącznie w niektórych regionach pojeziernych środkowego i wschodniego Pomorza, w dużej części już objęte ochroną rezerwatową lub projektowane jako rezerwaty.

    Niewiele jest danych dotyczących charakterystyki limnologicznej większości jezior dorzecza Parsęty. Większość stanowią jeziora eutroficzne, jest kilka jezior mezotroficznych, są jeziora dystroficzne o wodach bogatych w substancje humusowe. Wśród tych jezior znajdują się jeziora stratyfikowane i nie stratyfikowane. Niewielka głębokość większości z nich nie musi przesądzać o braku stratyfikacji; w niewielkich jeziorach otoczonych lasem i wysokimi skarpami termoklina może się zakładać już na głębokości 2m.

    Na środkowym odcinku Radwi w latach 1912-1922 zbudowano dwa zbiorniki zaporowe: jez. Rosnowskie (189ha) i jez. Hajka (92ha). Należą więc one do największych akwenów wodnych dorzecza Parsęty. Pełnią one funkcję energetyczną i rekreacyjną. Cechą charakterystyczną, odróżniającą te zbiorniki od większości innych zbiorników zaporowych, jest ustabilizowany poziom wody, ulegający niewielkim wahaniom w ciągu roku. Ta stabilność fizyczna pozwoliła na wykształcenie rozwiniętych, zróżnicowanych zbiorowisk roślin wodnych i szuwarowych i prawdopodobnie decyduje o sprawności ekologicznych mechanizmów prowadzących do zatrzymywania ładunków nutrientów wnoszonych przez rzeki, co z kolei wpływa na wysoką przezroczystość wody, zwłaszcza w niżej położonym zbiorniku Hajka (Puchalski i in. 1999). Ta stabilność hydrologiczna ze wszystkimi jej pozytywnymi konsekwencjami ekologicznymi nie pozwala jednak na pełną możliwość wykorzystania tych zbiorników do celów ewentualnej ochrony przeciwpowodziowej - katastrofalna powódź w zlewni Radwi doprowadziła do zniszczenia zapór i elektrowni (Heese 1999).

    Innymi zbiornikami wodnymi są małe oczka śródpolne i śródleśne, z reguły bezodpływowe. Na obszarach leśnych są one zinwentaryzowane przez nadleśnictwa i już objęte ochroną jako użytki ekologiczne lub planowane do zatwierdzenia w tej formie ochrony. Gorzej ich stan przedstawia się na obszarach rolnych, gdzie nie są one w pełni zinwentaryzowane, a poza tym są zwykle zagrożone erozją gleb, nadmiernym ładunkiem nawozów i środków ochrony roślin, prowadzonymi zabiegami agrotechnicznymi i melioracyjnymi, składowaniem odpadów. Ich jeszcze zachowane walory przyrodnicze pozostają w większości nierozpoznane. Ich doniosłe znaczenie ekologiczne w krajobrazie polega na regulacji stosunków wodnych, obiegu i transformacji substancji przemieszczających się z wodami powierzchniowymi i podziemnymi, a także są one siedliskiem życia i rozrodu wielu gatunków roślin i zwierząt (szczególnie ważne dla płazów).

Ekosystemy torfowiskowe

    Torfowiska dorzecza Parsęty, podobnie jak całego obszaru kraju, zostały zinwentaryzowane (IMUZ 1996) z ich podstawowymi cechami dotyczącymi złóż torfu zawartymi w bazie danych. Część z nich stanowiła również obiekt badań geobotanicznych (Jasnowska i Jasnowski 1983, Osadowski i Wołejko 1997).

    Na obszarze dorzecza Parsęty stwierdzono 493 torfowiska o łącznej powierzchni 6751 ha, co stanowi 2,15% powierzchni całego dorzecza. Jest to wartość mała w porównaniu ze średnią dla całej Polski (4,2% powierzchni), a szczególnie w porównaniu z zasobnymi w torfowiska innymi obszarami Polski północnej, gdzie występuje ok. 70% wszystkich zadokumentowanych złóż w kraju (IMUZ 1996).

    Większość torfowisk dorzecza Parsęty są to obiekty małe, i tak:

159 torfowisk mieści się w przedziale wielkości 1-2 ha;
162 - 2-5 ha;
70 - 5-10 ha;
38 - 10-20 ha;
40 - 20-50 ha;
8 - 50-100 ha;
8 - 100-200 ha;
7 - 200-393 ha

Największymi torfowiskami są:

Kosowo, gm. Szczecinek, 393 ha, wysokie, proj. rezerwat
Smolno-Pamowo, gm. Koszalin, 330 ha, wysokie, proj. rezerwat
Warnie Bagno, gm. Biesiekierz, 330 ha, wysokie, proj. rezerwat
Ramlewo, gm. Sławoborze, 309 ha, niskie
Ramlewo, gm. Karlino, 297 ha, niskie
Kusowskie Bagno, gm. Szczecinek, 275 ha, wysokie
Nowy Chwalim, gm. Barwice, 230 ha, wysokie; kopalnia torfu
Chwalimskie Bagno, gm. Barwice, 200 ha, wysokie
Kurowo-Mostowo, gm. Bobolice, 196 ha, niskie

Charakterystyczną cechą dorzecza Parsęty jest przewaga torfowisk wysokich nad niskimi (Tabela 1), co w skali kraju przedstawia się odmiennie (Tabela 2).

Tabela 1. Udział poszczególnych typów trofowisk w dorzeczu Parsęty

Typ torfowiska Ilość powierzchnia [ha] % pow. torfowisk

wysokie 213 3 202 47,4

przejściowe i mieszanotypowe 88 787 11,7

niskie 192 2 762 40,9

Tabela 2. Udział poszczególnych typów trofowisk w skali kraju

Typ torfowiska	Ilość	pow. [ha]	% pow. torfowisk
wysokie	4 218	37 895	3,1
przejściowe i mieszanotypowe	6 128	96 706	8,0
niskie	39 488	1 070 112	88,8

    W charakterystyce torfowisk dorzecza Parsęty występuje podobny układ jak w przypadku jezior, gdzie jeziora bezodpływowe również pod względem ich liczby przeważają nad przepływowymi. Torfowiska wysokie tworzyły się w warunkach braku lub ograniczonego kontaktu z ciekami wodnymi, a obecnie istniejące połączenia zostały utworzone sztucznie w celu ich odwodnienia.

    Torfowiska dorzecza Parsęty są zróżnicowane typologicznie. Przeważają torfowiska mszarne (224 obiekty), bardzo liczne są typy mieszane i pośrednie (121). Liczne są torfowiska olesowe (68), turzycowiskowe (31) i mechowiskowe (23); rzadsze są borowobagienne (15), brzezinowe (6), szuwarowe (3) i wrzosowiskowe (1). W 121 obiektach typów mieszanych przeważają elementy turzycowiskowe (66), olesowe (59), mszarne (49) i mechowiskowe (40); rzadsze są borowobagienne (22), szuwarowe (10) i brzezinowe (4).

    Rozmieszczenie torfowisk na obszarze dorzecza Parsęty jest nierównomierne. Większość z nich koncentruje się w górnej, wschodniej i południowej części dorzecza. Są to głównie torfowiska mszarne, położone na skraju Pojezierza Bytowskiego, szczególnie bogatego w tego typu ekosystemy oraz Pojezierza Drawskiego, również z licznymi torfowiskami. W dolnej części dorzecza przeważają torfowiska niskie, położone w dolinach rzek. Ich powierzchnia jest jednak niewielka w porównaniu z innymi rzekami Przymorza.

    Pod względem prawnych kryteriów użytkowania stan zabezpieczenia torfowisk dorzecza Parsęty można uznać za dostateczny. 185 obiektów objętych jest ochroną rezerwatową jako użytek ekologiczny lub znajduje się na terenach chronionych (park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu). 166 torfowisk ma określony leśny kierunek użytkowania. Następne 26 torfowisk uznane zostało za wyłączone z eksploatacji ze względu na kryterium hydrologiczne (ochrona zasobów wodnych). Jako potencjalną bazę zasobów torfu uznano 79 torfowisk a do wykorzystania rolniczo-gospodarczego przeznacza się 32 obiekty. Obecnie funkcjonują dwie kopalnie torfu. Jedna z nich, Nowy Chwatim dostarcza bardzo wysokich ładunków substancji humusowych poprzez Żegnicę do górnej Parsęty, zmieniając barwę wody i warunki życia organizmów wodnych.

    Według kryteriów Mioduszewskiego (1995) torfowiska w zlewni Parsęty powinny wpłynąć na 30% redukcji fali powodziowej przy 500% prawdopodobieństwie wystąpienia przepływu i na 42% redukcji przy 1% prawdopodobieństwie. Ze względu na ich w większości bezodpływowy charakter i małe powierzchnie poszczególnych obiektów, ta redukcja dokonuje się w sposób pośredni poprzez zmniejszanie spływów wód opadowych i podziemnych do terenów zalewowych dolin rzecznych, a w znacznie mniejszym stopniu poprzez zatrzymywanie już powstałej fali wezbraniowej.

    Torfowiska, szczególnie niskie, położone w dolinach rzecznych, w warunkach ich prawidłowego reżimu hydrologicznego pełnią szczególnie ważną rolę w zatrzymywaniu i transformacji ładunków substancji niesionych przez wody rzek. Wskazane już powyżej szczególnie wysokie ładunki azotynów, azotanów, fosforu i ChZT wynoszone wodami Parsęty, nawet w porównaniu z innymi rzekami Przymorza prawdopodobnie wynikają z małego udziału powierzchni torfowisk w dolinach rzek oraz ich niewłaściwego użytkowania. W warunkach zaburzeń stosunków hydrologicznych (odwodnienia, a także długotrwałego zalania powierzchni torfowiska) i nieprawidłowego zagospodarowania torfowiska mogą stać się dodatkowym źródłem zanieczyszczenia wody rzek.

    Ważna rola torfowisk polega na zachowaniu siedlisk cennych przyrodniczo, rzadkich lub posiadających reliktowe stanowiska gatunków flory i fauny.

Wg: "Diagnoza środowiska przyrodniczego dorzecza Parsęty"
(Oprac. zespół pod kier. prof. dr hab. Tomasza Heese, na zlecenie ZMiGDP, 2000r.)