Łosoś atlantycki

Łosoś atlantycki - Salmo salar Linnaeus, 1758
 

Rząd: śledziokształtne, Clupeiformes Goodrich, 1909
Rodzina: łososiowate, Salmonidae Bonaparte, 1832
Rodzaj: Salmo Linnaeus, 1758

syn. Salmo nobilis Pallas, 1811, Trutta Salar Siebold, 1863 Salmo hamatus Cuvier; Heckel et Kner, 1858

 

CECHY TAKSONOMICZNE
 

Kształt

Wrzecionowaty, wydłużony, nieznacznie bocznie spłaszczony. Największa wysokość ciała znajduje się w okolicy płetwy grzbietowej i stanowi około 1/5 długości ryby. Szerokość ciała nie przekracza połowy największej wysokości i związana jest z kondycją, płcią i stanem fizjologicznym. Trzon ogona wąski (pozwala na uchwyt dłonią), płetwa ogonowa u osobników młodocianych silnie wcięta, a u osobników starszych lekko wcięta.
Głowa masywna, o długości równej lub nieco większej od wysokości ciała. Dorosłe samce mają głowę bardziej wydłużoną niż samice. Wielkość głowy mieści się w przedziale 1:4,55 (samce) do 1:5,03 (samice) długości całkowitej ryby (Schechtel, 1925). Stosunki te mogą ulegać pewnym zmianom związanym z porą rozrodu i występującymi wówczas zmianami w kształcie ciała.
Oko duże, stanowiące zależnie od wieku, płci i wielkości ryby od 14 do 19% długości głowy.
Paszcza obszerna, silnie uzębiona. Kość górnoszczękowa (maxillare) u osobników dojrzałych płciowo sięga do tylnej krawędzi oka lub poza nią, a u osobników młodocianych, do środka oka lub nieznacznie poza nie.


Ubarwienie

Łososie dorosłe w okresie pobytu w morzu mają ogólnie barwę srebrzystą, przy czym: dolna część brzucha biała, boki jasno-srebrzyste, grzbiet oliwkowo-srebrzysty, niebieskawo-popielato-srebrzysty lub brązowo-srebrzysty. Na bokach ciała występują niezbyt liczne ciemne plamy w kształcie litery "x", które za płetwą grzbietową występują tylko ponad linią boczną. Na kościach pokrywowych widoczne są plamy okrągłe lub nerkowate. Na płetwie grzbietowej i tłuszczowej plam brak.
W okresie wędrówki tarłowej ubarwienie zmienia się na żółtawo-oliwkowe, oliwkowo-szare, ciemnobrązowe, a nawet czerwonawe. Uwidacznia się też dymorfizm płciowy, charakteryzujący się u samców pojawieniem się na dolnej szczęce haka z końcem skierowanym do tyłu (deformacje te u większych osobników często uniemożliwiają prawidłowe zamknięcie szczęk) oraz czerwonawych plam na bokach ciała i głowie. Samce są zdecydowanie bardziej jaskrawo ubarwione od samic. Osobniki młodociane - stadium parr (presmolt) - w okresie życia rzecznego mają ubarwienie zbliżone do pstrąga potokowego (troci), jednak ogólny ton ubarwienia jest bardziej zielonkawy lub oliwkowo-zielonkawy. Brzuch jest jasny - mlecznożółty, boki ciemniejsze - żółto-zielonkawe, przechodzące stopniowo w coraz ciemniejszą tonację aż do całkiem ciemnej na grzbiecie. Ciało pokryte jest czarnymi i czerwonymi plamkami. Na bokach ciała występują duże owalne ciemne plamy juwenilne w liczbie od 7 do 13 na każdym boku. Między nimi występuje czerwona plamka. Na płetwie tłuszczowej plam brak.
W zależności od warunków klimatycznych i pokarmowych, po okresie przeciętnie 1-3 lat (wg źródeł przedział ten może wynosić od 1 roku do 8 lat), na wiosnę, narybek zmienia zabarwienie na srebrzyste i rozpoczyna spływanie do morza - stadium smolt.
Odróżnienie zarówno młodych jak i dorosłych osobników łososia od pstrąga czy troci jest trudne i w celu dokładnego określenia należy brać pod uwagę przede wszystkim cechy przeliczalne.


Cechy przeliczalne (merystyczne)

Charakterystyczny jest u łososia układ kości wieczka skrzelowego (rys. 1). Kość przedpokrywowa nie styka się na całej długości z kością pokrywową, gdyż częściowo wchodzi między nie i rozdziela je kość międzypokrywowa.
Blaszka lemieszowa pięciokątna, nieuzębiona. Trzon uzębiony jednym szeregiem zębów (rys. 2), które u starszych osobników mogą wypadać, począwszy od tylnych.
Liczba promieni w błonie podskrzelowej od 9 do 12 (zwykle 11-12).
Na pierwszym łuku skrzelowym wszystkie wyrostki filtracyjne są ostre i cierniste.
U łososiowatych poza szeregiem łusek leżących nad linią boczną, a pod płetwą grzbietową, liczy się jeszcze szeregi leżące pod płetwą tłuszczową. U łososia jest ich od 11(najczęściej) do 15 szeregów.
Łuska łososia jest cykloidalna bezpromieniowa, z odkładającymi się koncentrycznie sklerytami. W okresie życia rzecznego skleryty odkładają się w formie pełnych pierścieni wokół centrum przesuniętego nieco od osi głównej łuski (rys. 3). Okres życia w morzu charakteryzuje się niepełnymi pierścieniami wokół łuski.
Liczba wyrostków pylorycznych wynosi od 40 do 74.

Wartość cech przeliczalnych (merystycznych) podawana przez materiały źródłowe jest dość zmienna dla różnych populacji łososia atlantyckiego na świecie.


Zasięg występowania

Salmo salar (łosoś atlantycki) jest typowym gatunkiem dwuśrodowiskowym, który okres intensywnego żerowania (na innych gatunkach ryb) i wzrostu odbywa w Oceanie Atlantyckim i morzach doń przylegających, zaś okres rozrodu i wzrostu form młodocianych (stadium paar) w zimnych i czystych partiach rzek doń wpadających. Ze względu na charakterystyczne wędrówki rozrodcze pod prąd rzek aż do ich górnych odcinków, zaliczany jest do gatunków anadromicznych, w odróżnieniu od gatunków katadromicznych, które w celach rozrodczych wędrują z prądem rzek, mórz czy oceanów (np. węgorz).

Występuje na północnym obszarze Europy i w Ameryce Północnej. W Europie południowo-zachodnia granica jego rozsiedlenia rozpoczyna się w Portugalii od rzeki Duero i rozciąga się wzdłuż wybrzeży: Zatoki Biskajskiej, Morza Północnego obejmując Anglię, Irlandię, Islandię oraz Morze Bałtyckie i Skandynawię, sięgając do mórz Białego i Barentsa. Najdalej na wschód sięga do rzeki Kara (Berg 1948).
W Ameryce Północnej południową granicę występowania stanowi rzeka Connecticut, a dawniej rzeka Hudson. Od rzeki Connecticut w kierunku północnym łosoś występuje wzdłuż wybrzeży Nowego Brunszwiku, Nowej Szkocji, Nowej Fundlandii i Labradoru, sięgając do rejonu Ungawy i Cieśniny Hudson (Vladykov, 1963, Scott i Crossman, 1973). Występuje też w południowej Grenlandii (Vladykov, 1963).

W zlewisku Morza Bałtyckiego, ze względu na izolację geograficzną i niskie zasolenie, wykształciła się odrębna, swoista forma genetyczna zwana łososiem bałtyckim. Łosoś ten występował w licznych rzekach uchodzących do Bałtyku, jednak w miarę postępującego procesu zanieczyszczenia rzek i ich hydrozabudowy, uniemożliwiających wędrówki rozrodcze, ograniczył swój zasięg do nielicznych już rzek (najczęściej niezbyt długich) zapewniających mu właściwe, wymagane warunki rozrodu i wzrostu form młodocianych.
Naturalne stada łososia bałtyckiego zachowały się w nielicznych rzekach głównie w Szwecji, Finlandii i Estonii. Do najważniejszych z nich należą: Torne (Tornionjoki), Kalix, Ume, Ljúngan, Ljúsnan, Dal, Morrumsan, Simojoki, Kiiminginjoki, Daugava i Salatsa (ICES, 1975).

 

BIOLOGIA
 

Rozród

Rozród i pierwsze fazy rozwoju łosoś odbywa w czystych, chłodnych i dobrze natlenowanych wodach rzek i strumieni. Do tarła wymaga odpowiednio dużych partii dna o podłożu żwirowym i kamienisto-żwirowym, w którym kopie gniazda i ukrywa zapłodnioną ikrę - należy do grupy rozrodczej ryb litofilnych ukrywających ikrę.
Zdolność do rozrodu w naszej szerokości geograficznej łosoś osiąga średnio po dwuletnim intensywnym żerowaniu w morzu w wieku 3 do 5 lat. Uwarunkowana jest ona wzrostem i kondycją ryby, a na dojrzewanie gonad wpływ ma długość dnia i temperatura wody, związane z porą roku.

Tarło odbywa się od października do stycznia, przy temperaturze wody 6-5 stopni C. Czynnik ten, niezwykle ważny także dla rozwoju zarodka, powoduje ciąg ryb w miejsca bliskie źródlisk zasilających w wodę o stałej temp. ok. 6 stopni C, a więc w górne partie rzek i strumieni oraz ujścia cieków zasilanych bezpośrednio źródliskami. Dojrzałe do rozrodu osobniki instynktownie wybierają miejsca o odpowiednim podłożu, przepływie i poziomie wody oraz ze względnie równym uciągiem, zabezpieczającym przed osadzaniem rumowiska (zamulaniem).
Samica po wybraniu miejsca do złożenia jaj na tarlisku, kładąc się na bok rozgarnia płetwą ogonową żwir i kamienie dotąd, aż utworzy zagłębienie o średnicy od 1,5 do 4 m i głębokości ok. 30 cm. Wielkość gniazda tarłowego zależna jest od wielkości samicy, a tym samym ilości składanej ikry. W tym czasie oczekujące w pobliżu samce ustalają między sobą hierarchię, odganiając się i staczając między sobą walki. Zwykle wygrywa samiec o największych rozmiarach i w najlepszej kondycji. Samica gotowa do złożenia ikry ustawia się w zagłębieniu, przyciska tylną część brzucha do podłoża i wibrującymi ruchami ciała zachęca dominującego samca do aktu tarła. Ten zbliża się do samicy, obie ryby stykają się płetwami odbytowymi i razem energicznie wibrując wydalają równocześnie ikrę i mlecz. Prawie wszystkie jaja zostają zapłodnione i dzięki naturalnej lepkości przywierają do żwiru i kamieni. Akt ten powtarzany jest kilkakrotnie, aż samica złoży całą ikrę. W chwilach odpoczynku samce nadal rywalizują między sobą i zdarza się, że wyczerpanego samca dominującego zastępuje inny, zwiększając różnorodność genetyczną potomstwa pochodzącego od jednej samicy. Po złożeniu ikry i krótkim wypoczynku samica podpływa powyżej zagłębienia i silnymi ruchami ogona podrywa żwir i kamienie, starannie zasypując nimi gniazdo, po czym odpływa. W ten sposób powstaje charakterystyczny jaśniejszy kopiec (odwrócone kamienie) z zagłębieniem z przodu. Część ikry, a przede wszystkim jaja niezapłodnione, zostaje wymyta poza obręb gniazda, gdzie pada łupem oczekujących już lipieni, pstrągów i innych towarzyszących gatunków ryb. Ikra łososia ma 5,5-7 mm średnicy, a jej ilość zależy od rozmiarów samicy i wynosi od 5000 do 20 000. Samce pozostają jeszcze dłuższy czas na tarlisku chroniąc gniazda i w oczekiwaniu na inne samice gotowe do rozrodu.

Po okresie tarła ryby w różnym czasie spływają do morza - w Parsęcie ostanie kelty poławiane były przez wędkarzy w kwietniu przy wyższym stanie wody.
U łososia atlantyckiego nieznaczna liczba ryb zaraz po rozrodzie ginie z wycieńczenia. Obserwuje się większą śmiertelność u samców niż u samic. Nieznaczny procent ryb powtarza rozród. Według danych Jokiela (1958) w Wiśle 8,4% łososi przystępowało po raz drugi do rozrodu, a w rzekach Norwegii od 2 do 10% (Dahl, 1910). Trzeci raz do rozrodu przystępuje jeszcze mniejsza liczba ryb; według Dahla (1910) w Norwegii na 3350 zbadanych ryb tylko 3 ryby przystąpiły do rozrodu po raz trzeci.


Rozwój

Złożone jaja spoczywają w gnieździe do marca lub kwietnia, zależnie od temperatury wody, której optymalny zakres wynosi od 4 do 6 stopni C. Rozwój ikry trwa średnio 440 stopniodni (wielkość wynikająca z sumy dni o określonej temperaturze wody, co można dla uproszczenia sprowadzić do pomnożenia liczby dni inkubacji ikry przez średnią temperaturę wody w tym czasie). Należy tu zaznaczyć, że istnieją warunki temperaturowe optymalne dla rozwoju zarodka, w których wylęg może nastąpić znacznie wcześniej.
Liczba stopniodni ma istotne znaczenie z naukowego i praktycznego punktu widzenia, jednak może być myląca w swojej wartości bezwzględnej. Punktem odniesienia jest tu bowiem temperatura wody.
Jeżeli przyjmiemy, że optymalna temperatura wody dla rozwoju zarodka wynosi 4 stopnie C a jego rozwój w tych warunkach trwa 100 dni to wartość stopniodni wynosi 440. Powiedzmy, że w innym przypadku wartość stopniodni wynosi 240, co przekłada się przy temperaturze wody 2 stopnie C na 120 dni inkubacji ikry, czyli 20 dni dłużej.
Czynnik ten może mieć kolosalne znaczenie dla larw czy wylęgu w określonych warunkach biotycznych. Przemarzanie wody do dna, gwałtowne wiosenne przybory i spływająca kra mogące niszczyć czy zamulać gniazda, dostępność pokarmu dla wylęgu pływającego, zagrożenia chorobotwórcze i wiele innych okresowych czynników może w danych warunkach decydować o sukcesie rozrodczym lub jego klęsce. Są to czynniki selekcyjne, powodujące wykształcenie odrębnych populacji ryb optymalnie przystosowanych do lokalnych warunków pod względem rozrodu i okresu wegetacji rzecznej.
Wylęgające się larwy mają duży woreczek żółtkowy. Zapasem żółtka odżywiają się przez okres 6-7 tygodni, pozostając w tym czasie nieruchomo w kopcu. Kiedy wykształcą w pełni skrzela, płetwy i wypełnią powietrzem pęcherz pławny przechodzą do toni wodnej i zaczynają aktywne żerowanie jako "wylęg pływający".


Wędrówki

Narybek łososia pozostaje w rzece przez 1 do 5 lat po czym wiosną, już jako smolty, spływa do morza. Długość pobytu w rzece związana jest z położeniem geograficznym rzek i warunkami troficznymi. W rzekach położonych bardziej na północ okres ten może wynosić nawet 4 do 8 lat, jak to ma miejsce w Kanadzie w rejonie Ungawa (Scott i Crossman, 1973).
W naszych warunkach proces smoltyzacji i spływanie do morza następuje w wieku od 1 do 3 lat. Według źródeł, wśród smoltów łososia wiślanego było dwukrotnie więcej osobników jednorocznych niż dwuletnich (Jokiel, 1958). Podobnie w Drawie obserwowano ponad dwukrotnie większy udział jednorocznych smoltów w porównaniu z dwuletnimi (Chrzan, 1969). Jednak Żarnecki (1963) omawiając dwie populacje łososia wiślanego, zimową i letnią, stwierdza, że w pierwszej przeważały dwuletnie smolty (92,5%), a w drugiej dwu- i trzyletnie (89,5%). Obecne obserwacje, dokonywane na smoltach po restytucji, wykazują przewagę osobników jednorocznych nad dwu- i trzyletnimi. Świadczy to o dogodnych warunkach biotycznych i troficznych w naszych wodach łososiowych. Może to jednak wskazywać także na słabą konkurencję pokarmową, wynikającą z wyjałowienia wód z ryb towarzyszących.

Po spłynięciu do morza młode łososie wędrują po całym Bałtyku, odbywając dalekie migracje troficzne. Łososie, pochodzące z krajowych rzek, wędrują na żerowiska w północnej i środkowej części Bałtyku. Najczęściej odławiane są w zatokach Botnickiej i Fińskiej, w rejonie Zatoki Gdańskiej, wyspy Gotland i Bornholm. Łososie pochodzące z rzek Szwecji i Finlandii wędrują na południe Bałtyku, o czym świadczą liczne połowy w okolicach Gotlandu oraz w Zatoce Gdańskiej. Nie stwierdza się wychodzenia łososia poza obszar Morza Bałtyckiego.

W celu śledzenia wędrówek łososi od wielu lat prowadzi się znakowanie smoltów. Znakowanie służy do oceny efektów gospodarczych prowadzonych akcji zarybieniowych. Po rocznym, dwu- lub trzyletnim pobycie w morzu łososie zbliżają się do rzek, w których się urodziły lub do których zostały wpuszczone jako smolty i rozpoczynają wędrówkę w górę rzeki na miejsce rozrodu. Wstępowanie do rzek może się rozpoczynać o różnej porze, przy czym można wyróżnić ciąg letni, przypadający (na naszej szerokości geograficznej) na czerwiec-lipiec i jesienny - liczniejszy - w miesiącach od września do listopada.

W Wiśle wyróżniano dwie populacje łososi - zimową i letnią. Łososie populacji zimowej wstępowały do Wisły ze słabo rozwiniętymi gonadami, które rozwijały się w trakcie wędrówki w górę rzeki, a rozród miał miejsce następnej jesieni. Łososie populacji letniej wstępowały do rzeki ze znacznie rozwiniętymi gonadami, a rozród odbywały w tym samym roku.

U niektórych wstępujących do rzek osobników, a zwłaszcza u samców, widoczne są już początki szaty godowej.


Pokarm

W okresie życia rzecznego pokarm młodych łososi stanowi drobna fauna denna, larwy owadów: jętki, widelnice, chruściki, a także kiełże, mięczaki i fauna zbierana z powierzchni wody (powietrzna). W miarę wzrostu łososie zaczynają zjadać większe okazy fauny dennej i mniejsze ryby.
Po spłynięciu do morza odżywiają się skorupiakami, owadami pobieranymi z powierzchni wody oraz małymi rybami, przechodząc wraz ze wzrostem na coraz większy pokarm - gromadniki, dobijaki, szproty, śledzie i inne. W czasie wędrówek rozrodczych w górę rzek łososie nie pobierają pokarmu.


Wzrost

Okres życia rzecznego do stadium smolt cechuje się raczej powolnym tempem wzrostu i zależy od szerokości geograficznej (średnie temperatury roczne), warunków biotycznych i pokarmowych. Zarówno niskie jak i zbyt wysokie temperatury mogą opóźniać tempo wzrostu. Generalnie, im bardziej na północ, tym wzrost jest wolniejszy. Ryby wykazują też zmienność osobniczą pod względem szybkości wzrostu w tych samych warunkach. Szybciej przyrastające łososie wykazują tendencję do wcześniejszej smoltyzacji i spływania do morza.

Łososie po pierwszym roku życia w rzece osiągają długość ciała od 6 do 20 cm, po drugim roku 12 do 30 cm. Po spłynięciu do morza tempo wzrostu znacznie rośnie.
Największe przyrosty, według badań, osiągał łosoś drawski. Po pierwszym roku pobytu w morzu łososie osiągały od 35 do ponad 60 cm długości. Ich masa ciała w tym czasie wynosiła od 0,8 do ponad 2 kg. W drugim roku żerowania w morzu osiągały już od 65 do 90 cm a po trzecim roku ich średnia długość przekraczała 100 cm, podczas gdy równowiekowe łososie wiślane osiągały od 80 do 100 cm. Na podstawie znakowań smoltów ustalono, że najszybciej rosnące łososie drawskie po 2 latach pobytu w morzu osiągały długość ciała 110 cm i masę 10,6 kg (Bartel, 1976). Masa najczęściej poławianych łososi wynosi około 5 kg a największych ponad 35 kg. W Wiśle łowione okazy osiągały 130-150 cm długości i masę 20-27 kg. Podobnie w Drawie w latach 1961-1964 łowiono łososie dochodzące do 28 kg wagi (Przybył, 1976).

 

ŁOSOŚ W POLSCE
 

Historia

W Polsce ostatnie wchodzące na tarło łososie obserwowano na początku lat 80. Gatunek ten, wg źródeł, w XIX i XX wieku był mniej liczny niż troć wędrowna. Największą populację stanowił łosoś "wiślany", który (podobnie jak troć i w tych samych okresach) wstępował do rzeki jako forma letnia, odbywająca tarło w dolnych dopływach Wisły oraz forma zimowa, docierająca do jej górnych dopływów. Drugą pod względem liczebności stanowiła populacja łososia z Odry i jej dopływów. W rzekach pomorskich łososie występowały mniej licznie.

Od XIX wieku, wraz z rozwojem przemysłu i wzrostem liczby ludności rozpoczął się lawinowy proces wzrostu eksploatacji i pogarszania warunków bytowania dla wszystkich gatunków ryb, a dla łososiowatych w szczególności. Postępująca zabudowa hydrotechniczna rzek, prace regulacyjne niszczące ostoje i tarliska ryb, wzrastające szybko zanieczyszczenia i biodegradacja wód, rabunkowa gospodarka rybacka i trudne do oszacowania efekty kłusownictwa, to główne przyczyny wyginięcia tego gatunku w naszych wodach.
Te negatywne oddziaływania okazały się bardziej drastyczne dla łososia niż dla troci wędrownej. Ostatnie łososie w Skawie obserwowano w 1952 r. (Bieniarz i Łysak 1975), a w Wiśle środkowej i dolnej w latach sześćdziesiątych. Do wyginięcia populacji wiślanej łososia, która docierała do górnych dopływów rzeki, przyczyniła się ostatecznie budowa zapory we Włocławku. W tym czasie zniknęły łososie z rzek pomorskich, a ostatnia populacja łososia w Drawie zniknęła w połowie lat osiemdziesiątych. Przysłowiowym "gwoździem do trumny" dla wspaniałej populacji łososia drawskiego stało się odmulanie zbiornika elektrowni Kamienna na Drawie w latach 1982 i 1983. Tarliska zostały pokryte mułem i piaskiem, które utrzymywały się jeszcze na jesieni 1985 r. (Chełkowski 1986).

Konieczność prowadzenia sztucznych zarybień uznano i wprowadzono już w XIX wieku. W latach 1869-1879 w dorzecze górnej Odry wpuszczono 1,5 mln narybku łososia (Chrzan, 1947), wg innych źródeł pierwsze zarybiania Odry wylęgiem przeprowadzono w latach 1877-1904, wypuszczając ponad 6 mln szt. (Przybył 1976).
Pierwsze zarybiania Wisły miały miejsce w 1879 r. i wypuszczono wówczas wylęg łososi łotewskich (Kołder 1958).
Po wojnie problemy z pozyskaniem tarlaków i z odchowem łososia miały poważny wpływ na wielkość zarybień, które prowadzone były głównie wylęgiem, rzadziej narybkiem, a jeszcze rzadziej smoltami. Nie były one w stanie zrekompensować negatywnego wpływu niszczonego środowiska i nadmiernej eksploatacji, co w końcu spowodowało zniknięcie łososia z wód polskich i wprowadzenie go na listę gatunków chronionych.

W przeszłości, według zachowanych źródeł i badań zasięg występowania łososia w Polsce przedstawiał się następująco:
Łosoś docierał do środkowych i górnych dopływów Wisły i był poławiany m.in. w Rabie, Sole (Schechtel, 1925) i Skawie.
Według Wałeckiego (1864) łososie wstępowały również do Sanu i Bugu.
Jokiel (1958) podaje, że w materiale zbieranym w latach 1953-1955 w Zatoce Gdańskiej, ujściu Wisły i w Wiśle przy ujściu Brdy, łosoś stanowił 8,4% w stosunku do troci.
W XVIII wieku w Odrze i jej dopływach łosoś był obficie poławiany, natomiast od XIX wieku jego pogłowie zaczęło gwałtownie spadać. O obecności łososi w Warcie, Noteci i Gwdzie świadczą badania archeologiczne Kaja, który znalazł ich kości w wykopaliskach w Ujściu i Ostrowie Tumskim, pochodzących z wczesnego średniowiecza (Przybył, 1976).
Ostatnie łososie wstępujące do Odry wędrowały Wartą i Notecią do Gwdy, a zwłaszcza Drawy, gdzie znajdowały się ich główne tarliska. Nieliczne łososie wędrując w górę Warty osiągały tarliska w Smolnicy k. Wronek i w ujściu Wełny (Przybył, 1976); inne docierały powyżej Poznania, nawet w okolice Śremu i Nowego Miasta (Gąsowska, 1962 i Kaj, 1954). Obserwowano przypadki docierania łososi do środkowej Odry.
W latach 60. łosoś najczęściej był poławiany w Drawie i Gwdzie. W latach 1951-1965 odłowy łososia w Drawie stanowiły 92,6% w porównaniu z trocią, a w Gwdzie 62,5% (Iwaszkiewicz, 1966). W rzekach Przymorza łosoś był poławiany sporadycznie i jego udział wahał się od 0 do 0,64% w stosunku do połowów troci (Chełkowski, 1966).


RESTYTUCJA
 

Początki restytucji łososia sięgają 1985 r., kiedy Morski Instytut Rybacki zakupił 50 000 szt. zaoczkowanej ikry łososia z rzeki Daugavy (Dźwiny Zach.) na Łotwie. Dwa lata później zakupiono na Łotwie 30 000 ziaren zaoczkowanej ikry łososia daugavskiego (Wiktor 1989, Bartel 1997).
Z zakupionej ikry w Pracowni Hodowli Ryb Łososiowatych Instytutu Rybactwa Śródlądowego wychowano jednoroczne smolty, z których w pływających sadzach Morskiego Instytutu Rybackiego w Zatoce Puckiej hodowano tarlaki łososi do 1995 r. i wówczas, po tarle sztucznym, przeniesiono je do stawów Gospodarstwa "Aquamar" w Miastku.

Zintensyfikowanie restytucji nastąpiło w 1994 r., kiedy wpuszczono do Wieprzy 45 366 jedno- i dwuletnich smoltów łososia. W następnych latach wypuszczano smolty do ujścia Wisły, Drwęcy, Słupi, Parsęty, Regi i Drawy. W 2002 r. zwiększono liczbę miejsc zarybiania o Brdę, Redę, Łebę oraz Wisłę koło Włocławka. W latach 1994-2001 wypuszczono ponad 2,2 mln smoltów.
Pierwsze pojedyncze osobniki łososia obserwowano w 1996 r. w Drwęcy. Pierwsze tarlaki łososia w liczbie 29 samic i 7 samców złowiono w Wieprzy w Darłowie w 1997. Ponadto złowiono 7 samic w Grabowej, Parsęcie i Redze (Bartel 1998). W Drwęcy złowiono 7 samic i 3 samce.
Z tarlaków tych pozyskano w Darłowie 301 000 ziaren ikry, a w Lubiczu 81 000 (Bartel 2001). Długość samic wahała się od 79 do 105 cm, średnia 91,4 cm i masa od 3 do 13,2 kg, średnia 8,6 kg, a długość samców od 72 do 105 cm, średnia 85,6 cm i masa od 2,9 do 11 kg, średnia 5,9 kg. W 1998 r. w Drwęcy, Wieprzy i ujściu Wisły złowiono 108 samic, z których pozyskano prawie 1,3 mln ziaren ikry. Równocześnie w Grabowej złowiono największego samca łososia o długości 120 cm i masie 15,5 kg.
W 2000 r. pozyskano ponad 2,2 mln ikry, z tego w Świbnie ponad 1,5 mln. W 2001 r. liczba pozyskanej ikry przekroczyła 2,5 mln ziaren.
W 2001 r. złowiono największego znakowanego łososia o długości 132 cm i 20 kg (Bartel 2001). Większość zbadanych tarlaków wstępowała do rzek w trzecim roku po zarybieniu.

Dla zwiększenia możliwości pozyskania ikry łososia Gospodarstwo "Aquamar" w Miastku w 1994 r. rozpoczęło hodowlę tarlaków łososia w wodzie słodkiej w stawach, pozostawiając w obiekcie dwuletnie smolty. Tarlaki te są znacznie mniejsze niż tarlaki poławiane w rzece. Również ikra z tych tarlaków jest mniejsza niż od poławianych w rzekach. Pierwszą ikrę w liczbie 160 tys. z 187 samic pozyskano w 1996 r. Liczba pozyskiwanej ikry w kolejnych latach wzrastała i w 2000 r. przekroczyła 3 mln. Była ona pozyskana z 1168 samic.

Wstępujące do rzek tarlaki łososia wędrowały w górę rzeki i niektóre docierały na tarliska. W 1997 r. na tarliskach w Drawie stwierdzono obecność dużych gniazd, które zakwalifikowano jako zrobione przez łososie (Dębowski i Gancarczyk 1998). W następnych latach obserwowano duże i bardzo duże gniazda w Drawie i Parsęcie.

Wśród smoltów wypuszczonych w latach 1994 - 2000 znajdowało się 78 912 znakowanych. Zwroty znaczków były bardzo zróżnicowane i wahały się od zera do 7,87 %. Najlepsze rezultaty uzyskano z dwuletnich smoltów wypuszczonych do Drwęcy.
Znakowane łososie charakteryzowały się bardzo szybkim wzrostem. Wędrowały one po całym Bałtyku. Najwięcej znakowanych łososi łowiono w rejonie Zatoki Gdańskiej (38,6 % zwrotów) i w rejonie południowego Bałtyku (19,6 %).
Efekty restytucji były widoczne w połowach rybackich w rzekach. W 1998 r. złowiono 2967 kg, w 1999 r. - 4900 kg i w 2000 r. - 9714 kg. Większość tych łososi była złowiona w ujściu Wisły.

W związku z niedostateczną powierzchnią tarlisk dla utrzymania odtworzonej populacji łososia konieczna będzie kontynuacja zarybień, a nawet zwiększenie liczby wypuszczanych smoltów łososi oraz zapewnienie środków finansowych na wykupienie zwiększonej liczby wychowanych smoltów łososia.

tekst - prof. dr hab. Ryszard Bartel

("Ryby dwuśrodowiskowe, ich znaczenie gospodarcze, program restytucji tych gatunków."; Instytut Rybactwa Śródlądowego, Pracownia Rybactwa Rzecznego, ul. Reduta Żbik 5, 80-761 Gdańsk)