Pstrąg tęczowy

Pstrąg tęczowy - Oncorhynchus mykiss (Walbaum, 1792)

 

Rząd: śledziokształtne, Clupeiformes Goodrich, 1909
Rodzina: łososiowate, Salmonidae Bonaparte, 1832
Rodzaj: Oncorhynchus Walbaum, 1792

syn. Salmo gairdnerii Richardson, 1836, Fario gairdneri  Richardson, 1836, Trutta iridea Gibbons, 1855, Salmo irideus Gibbons, 1855, Salmo gairdneri irideus: Gibbons, 1855

Cechy taksonomiczne
 

Ciało bocznie ścieśnione, stosunkowo wysokie. Jama gębowa duża, silnie uzębiona. Tylny brzeg kości szczękowych sięga poza tylną krawędź oka. Ogon umiarkowanie wcięty, u starszych osobników raczej prosty. Łuski cykloidalne drobne. W stosunku do całkowitej długości wysokość ciała wynosi 23,3%, długość głowy 20,6%, szerokość ciała 10%, średnica oka 4% (Kalal, 1972).

Ubarwienie. Grzbiet szaroniebieski z licznymi czarnymi plamkami występującymi również na płetwach: grzbietowej, ogonowej i tłuszczowej (rys. 77). Wzdłuż linii bocznej biegnie dość szeroka smuga koloru różowoczerwonego. W okresie tarła u samców nabiera ona szczególnie intensywnego zabarwienia, natomiast u niektórych osobników niedojrzałych płciowo, różowa smuga może być prawie nie widoczna. U młodych pstrągów występują duże owalne plamy wzdłuż linii bocznej, od 5 do 10, zwane potocznie znakami narybkowymi.

Cechy przeliczalne. Trójkątna blaszka lemiesza opatrzona jest szeregiem zębów ustawionych poprzecznie. Trzon lemiesza z dworna szeregami silnych zębów (rys. 34). Zakres wartości cech mery stycznych pstrąga tęczowego podany jest w tabeli 19. Liczba wyrostków pylorycznych pstrąga tęczowego wynosi od 27 do 80. Łuska podobna kształtem do łuski łososia i troci (rys. 78).

Zasięg występowania


Zasięg naturalnego występowania pstrąga tęczowego obejmuje zachodnią część Ameryki Północnej od rzeki Kuskokwim (Alaska - 61 oszer. geogr.) aż po dorzecze rzeki DeI Presidio (Meksyk - 24 o szer. geogr.); (Needham i Gard, 1959). Gatunek ten tworzy dwie zasadnicze formy - wędrowną i osiadłą. Pstrągi tęczowe formy wędrownej, zwane stalogłowymi (steelhead), wczesny okres życia spędzają w rzece, a okres żerowania w morzu. Do wody słodkiej powracają w celu odbycia tarła. Forma osiadła, zwana Shasta, cały okres życia spędza w wodzie słodkiej. Dzięki działalności człowieka w chwili obecnej pstrąg tęczowy występuje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, a zasięg występowania rozciąga się od koła polarnego na północy (Norwegia, Szwecja, Alaska) poprzez równik (Ekwador, Kenia, Uganda) aż po 55 o szerokości geograficznej południowej (Argentyna); (rys. 79).

Pierwszej introdukcji pstrąga tęczowego dokonano w 1874 roku przewożąc ikrę z Kalifornii do stanu Nowy Jork (MacCrimmon, 1971). Do Europy sprowadzono pstrąga tęczowego w 1882 roku. Badania Quirlla, cytowanego przez Backiela (1964), wykazały, że już w początkowym okresie sprowadzono do Europy formę osiadłą i wędrowną(rok 1882 i 1896), w 1899 roku zaś odrębny gatunek, Sa/mo clarki (cutthroat trout). Z tych też form najprawdopodobniej wytworzyły się w Europie lokalne odmiany pstrągów tęczowych. Do Polski sprowadzono pstrągi tęczowe najprawdopodobniej pomiędzy 1882 a 1899 r. na tereny znajdujące się pod zaborem niemieckim. W 1904 roku sprowadzono również jaja pstrągów tęczowych ze Szwecji do gospodarstwa Złoty Potok.

Następny transport jaj przybył do Polski z USA w I 1924 r. Po 1945 roku sprowadzono jaja pstrągów tęczowych z Czechosłowacji, NRD, USA i Francji. W Polsce pstrąg tęczowy występuje głównie jako ryba hodowlana w dwóch zasadniczych rejonach - na północy - Pomorze Zachodnie, Środkowe oraz Warmia i Mazury - oraz na południu w rejonach podgórskich.

Biologia
 

Rozród. Wiek dojrzałości płciowej pstrągów tęczowych jest uzależniony od tempa wzrostu. Samice osiągają dojrzałość w wieku od 2 do 4 lat, a samce w wieku 1 do 3 lat. W zasięgu naturalnego występowania (zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej) pora rozrodu różnych form pstrągów tęczowych jest dość znacznie rozciągnięta w czasie (grudzień, maj), niemniej jednak większość z nich odbywa rozród wiosną. Tak duże zróżnicowanie pory rozrodu w warunkach naturalnych stanowiło podstawę prac selekcyjnych prowadzonych w wielkich obiektach hodowlanych w niektórych regionach USA, zmierzających do pozyskania ikry pstrąga tęczowego w okresie niemal całego roku z wyjątkiem czerwca i lipca. W warunkach naturalnych pstrąg tęczowy odbywa rozród, podobnie jak inne pstrągi, w rzekach i potokach o dobrze nat1enionej wodzie. Składa jaja w gniazdach wykopanych w żwirowym podłożu. Płodność pstrąga tęczowego w warunkach. hodowlanych wynosi od 900 do 3000 sztuk jaj, średnio 1400 na l kg masy ciała samicy. Średnica jaj w zależności od wieku i rozmiarów ryby waha się od 3,5 do 6,2 mm.

Pokarm. W warunkach naturalnych pstrąg tęczowy odżywia się skorupiakami, larwami i dorosłymi formami owadów. Z wiekiem wzrasta w jego pokarmie udział ryb. W warunkach hodowlanych pstrąg tęczowy doskonale pobiera pokarm, będący mieszaniną świeżych składników pochodzenia zwierzęcego (odpady rzeźne, ryby paszowe) lub pokarm coraz powszechniej stosowany, złożony z wysokobiałkowych pasz granulowanych składających się z mączki rybnej oraz komponentów pochodzenia roślinnego, wzbogacanych dodatkowo witaminami.

Wzrost. Wzrost pstrągów tęczowych podlega znacznym wahaniom. Przedstawione w tabeli 20 różnice we wzroście pstrągów tęczowych wynikają w przeważnej mierze ze zróżnicowania warunków środowiska, przy czym istotną rolę odgrywają takie czynniki, jak temperatura, przestrzeń, warunki fizykochemiczne oraz zasobność pokarmowa. W warunkach naturalnych pstrągi tęczowe rosną wyraźnie szybciej w jeziorach, niż w rzekach. Największy ze złowionych pstrągów ważył 22,7 kg i pochodził z jeziora Tititaca (Ameryka Południowa) a dotychczasowy wędkarski rekord świata ustanowiono na pstrągu ważącym 16,8 kg pochodzącym z jeziora Pend Oreille, USA (Scott, Crossman, 1973).

Siedlisko i znaczenie gospodarcze
 

W Polsce pstrąg tęczowy znany jest przede wszystkim z hodowli w zbiornikach sztucznych. Jego produkcja wykazuje dużą dynamikę wzrostu. W roku 1972 produkcja towarowa pstrąga tęczowego wynosiła 160 ton, w roku 1976 już około 600 ton, natomiast do 1980 roku przewiduje się wyprodukowanie 1700 ton. Ze względu na wymagania dotyczące jakości wody i jej termikę produkcja pstrąga tęczowego prowadzona jest głównie w dwóch rejonach naszego kraju - na pogórzu oraz na północy na Warmii i Mazurach oraz Pomorzu. Dzięki swej plastyczności pstrąg tęczowy jest produkowany w klasycznych obiektach stawowych, charakteryzujących się silnym przepływem wody, jak również w pływających sadzach siatkowych umieszczonych w jeziorach bądź wodach przybrzeżnych Bałtyku.

Znacznie mniejszym sukcesem zakończyły się od lat prowadzone próby wsiedlenia pstrąga tęczowego do wód otwartych w naszym kraju. W chwili obecnej trudno jednoznacznie odpowiedzieć czy w jakiejkolwiek z naszych wód istnieje naturalna populacja pstrągów tęczowych, niemniej szereg rzek, silnie eksploatowanych wędkarsko, jest systematycznie zarybiana omawianym gatunkiem. Dodatkowo wiele rzek jest zarybianych przypadkowo w wyniku działalności ośrodków hodujących pstrąga tzw. towarowego. W efekcie tej działalności w roku 1975 ilościowy udział pstrągów tęczowych w połowach wędkarskich ryb łososiowatych wynosił ok. 11 %, przy czym największe ilości odławiano w okolicach Krakowa i na Podhalu. W minionych latach dokonywano również prób wsiedlenia pstrągów tęczowych do niektórych jezior oraz Bałtyku. W pierwszym przypadku nie uzyskano pozytywnych rezultatów, w drugim zaś stwierdzono celowość zarybiania Bałtyku pstrągiem tęczowym (Bartel, 1973), dotychczas jednak nic nie wskazuje na fakt utrzymywania się naturalnej populacji dwuśrodowiskowej formy pstrąga tęczowego.