Ochrona wód i gospodarka wodna

Celem ramowej dyrektywy wodnej UE jest zapobieganie zanieczyszczeniom i ich ograniczanie oraz wspieranie zrównoważonego korzystania z wód. Jest ona uzupełniana porozumieniami międzynarodowymi oraz różnymi aktami prawa szczegółowego odnoszącymi się do zanieczyszczenia wód oraz ich jakości i ilości.

PODSTAWA PRAWNA i CELE
 

*4.10.1.

OSIĄGNIĘCIA
 


A. Dyrektywa ramowa w dziedzinie polityki wodnej (RDW)
 

Celem ramowej dyrektywy wodnej (2000/60) jest ustanowienie unijnych ram dla ochrony śródlądowych wód powierzchniowych, przejściowych, przybrzeżnych oraz podziemnych, w celu zapobiegania zanieczyszczeniom i ich ograniczania, wspierania zrównoważonego korzystania z wód, ochrony środowiska wodnego, poprawy stanu ekosystemów wodnych i łagodzenia skutków powodzi i susz. Dorzecza obejmujące terytorium więcej niż jednego państwa członkowskiego przydzielane są do międzynarodowego obszaru dorzecza.

Do 2007 r. państwa członkowskie muszą dokonać analizy charakterystyk każdego obszaru dorzecza, przeglądu wpływu działalności człowieka na stan wód i analizy ekonomicznej korzystania z wód oraz utworzyć rejestr obszarów wymagających specjalnej ochrony. Należy wyznaczyć wszystkie części wód wykorzystywane do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, dostarczające średnio więcej niż 10 m³ na dobę lub służące więcej niż 50 osobom. W okresie dziewięciu lat od dnia wejścia w życie przedmiotowej dyrektywy należy ustalić plan gospodarowania wodami oraz program środków dla każdego obszaru dorzecza.

Do 2010 r. państwa członkowskie muszą zagwarantować, że polityki opłat za wodę przewidują odpowiednie zachęty dla użytkowników do wykorzystywania zasobów wodnych w sposób efektywny oraz że różne sektory gospodarki przyczyniają się do zwrotu kosztów za usługi wodne, związanych m.in. ze środowiskiem naturalnym i zasobami. Najpóźniej do 2012 r., a następnie co sześć lat, Komisja opublikuje sprawozdanie z wdrażania przedmiotowej dyrektywy oraz – w stosownych przypadkach – zwoła konferencję zainteresowanych stron w sprawie unijnej polityki wodnej.

Cele RDW mają zostać osiągnięte nie później niż 15 lat po jej wejściu w życie (w 2015 r.), jednak w określonych warunkach termin ten może zostać przedłużony lub istnieje możliwość odejścia od tego terminu; pierwszy przegląd planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy zostanie zaś przeprowadzony w 2021 r. Sprawozdanie z wdrażania zatytułowane „W sprawie zrównoważonej gospodarki wodnej na terenie Unii Europejskiej” (COM(2007) 128), przedstawione na Konferencji wodnej UE w 2007 r., pokazuje, że dokonano ogromnego postępu, chociaż nadal istnieje wiele braków. Równocześnie ze sprawozdaniem Komisja przedstawiła nowy instrument wspólnotowy WISE (Water Information System for Europe – Europejski system informacji w sprawie wód), zawierający wiele danych i informacji zebranych na szczeblu europejskim, umożliwiający wymianę danych za pośrednictwem jego publicznej strony internetowej oraz podejmowanie szybkiej reakcji na problemy związane np. z informacją o zanieczyszczeniu.

B. Porozumienia międzynarodowe UE w sprawie wód regionalnych
 

Konwencja helsińska o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych (decyzja Rady 95/308/WE) została podpisana w imieniu UE w Helsinkach w 1992 r. W swoich działaniach strony kierują się zasadą ostrożności, zasadą „zanieczyszczający płaci” oraz zasadą zrównoważonego rozwoju.

Unia Europejska podpisała Konwencję o ochronie Renu w kwietniu 1999 r. w Bernie (decyzja Rady 2000/706/WE). Celem Konwencji jest ochrona i poprawa stanu ekosystemu rzeki Ren oraz wzmocnienie współpracy między Wspólnotą a państwami dorzecza Renu.

Konwencja w sprawie współpracy na rzecz ochrony i trwałego użytkowania Dunaju oraz Konwencja w sprawie ochrony Morza Czarnego przed zanieczyszczeniem stanowią obecne instrumenty współpracy w dziedzinie ochrony środowiska. W dokumencie COM(2001) 615 przedstawiona została strategia współpracy w zakresie ochrony środowiska naturalnego w regionie Dunaju–Morza Czarnego.

Obecnie 20 państw śródziemnomorskich oraz Unia Europejska są stronami konwencji barcelońskiej, podpisanej w 1976 r. przez wszystkie państwa członkowskie i zmienionej w 1995 r. w celu ustanowienia zasady ostrożności oraz wyznaczenia nowego i ostatecznego celu, jakim jest pełna eliminacja źródeł zanieczyszczenia. Najważniejszym aspektem konwencji barcelońskiej oraz planu działania na rzecz Morza Śródziemnego jest sześć protokołów do konwencji, dotyczących np. zanieczyszczenia ze statków i samolotów, zanieczyszczenia ze źródeł naziemnych oraz zanieczyszczenia powodowanego transgranicznym przesyłaniem odpadów niebezpiecznych. W dokumencie COM(2006) 475 ustanawia się strategię dotyczącą środowiska dla obszaru Morza Śródziemnego w celu ochrony środowiska morskiego i linii brzegowej dla tego regionu oraz ograniczenia zanieczyszczenia do 2020 r.

Konwencja helsińska o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego, podpisana w marcu 1974 r. przez wszystkie państwa położone nad Morzem Bałtyckim i obowiązująca od 1980 r., służy zmniejszaniu zanieczyszczenia obszaru Morza Bałtyckiego, powstającego w wyniku: zrzutów do rzek i ujść oraz z wylotów kanałów i rurociągów, jak również z zatapiania i normalnej eksploatacji statków.

Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru północno-wschodniego Atlantyku, podpisana w Paryżu w 1992 r., zobowiązuje strony do przestrzegania zasady ostrożności i zasady "zanieczyszczający płaci".

C. Ochrona i zachowanie środowiska morskiego
 

1. Strategia tematyczna dotycząca ochrony i zachowania środowiska morskiego

W październiku 2005 r. Komisja Europejska przyjęła strategię tematyczną dotyczącą ochrony i zachowania środowiska morskiego (COM(2005) 504), której celem jest osiągnięcie do 2021 r. dobrego stanu środowiska morskiego w aspekcie biologicznym, chemicznym i fizycznym. Ponadto strategia będzie stanowić filar przyszłej strategii morskiej, związany z ochroną środowiska naturalnego. Rada przyjęła wspólne stanowisko w dniu 23 lipca 2007 r. Parlament Europejski przyjął stanowisko w drugim czytaniu w grudniu 2007 r. Do głównych zidentyfikowanych zagrożeń dla środowiska morskiego należą: przełowienie zasobów rybnych, odprowadzanie zanieczyszczeń ze źródeł naziemnych, wycieki ropy, zrzuty związane z poszukiwaniem na morzu ropy naftowej i gazu, zanieczyszczenie powodowane demontażem statków, zanieczyszczenie hałasem, zmiany klimatu, nadmiar związków pokarmowych i związane z tym wykwity alg oraz nielegalne zrzuty radionuklid. We wniosku dotyczącym dyrektywy (COM(2005) 505) zdefiniowano wspólne cele i zasady na szczeblu UE oraz przewidziano utworzenie europejskich regionów morskich jako podstawowej jednostki zarządzania środowiskiem morskim. Oczekuje się, że państwa członkowskie opracują oddzielną strategię dla każdego z regionów morskich znajdujących się na ich terytorium i będą aktywnie współpracować między sobą.


2. Zanieczyszczenie mórz

Decyzja nr 2850/2000/WE ustanawia wspólnotowe ramy współpracy w dziedzinie przypadkowego lub umyślnego zanieczyszczenia mórz na lata 2000–2006. Decyzja została opracowana w celu zwiększenia kontroli nad zanieczyszczeniami i ich ograniczenia, usprawnienia systemów informacyjnych UE oraz grup zadaniowych udzielających pomocy praktycznej w razie przypadkowego zanieczyszczenia morza i włączenia ich do jednolitych ram współpracy. W grudniu 2006 r. Komisja opublikowała komunikat (COM(2006) 863) w sprawie zasad współpracy w dziedzinie przypadkowych i umyślnych zanieczyszczeń mórz od 2007 r.


3. Odszkodowanie za szkody spowodowane zanieczyszczeniami olejami na wodach europejskich

Fundusz odszkodowań za szkody powodowane zanieczyszczeniami olejami na wodach europejskich (fundusz COPE) został ustanowiony (COM(2000) 802), aby odszkodowanie za szkody spowodowane zanieczyszczeniami było zapewnione każdej uprawnionej do tego osobie, która nie ma możliwości uzyskania pełnego odszkodowania na mocy systemu międzynarodowego z powodu nieodpowiednich limitów odszkodowań. Państwa członkowskie muszą ustanowić system kar finansowych nakładanych za rażące zaniedbania.


4. Polityka morska

Komunikat pt. „Przyszła unijna polityka morska: europejska wizja oceanów i mórz” (COM(2006) 275) określa różne aspekty przyszłej polityki morskiej UE. Podkreśla tożsamość i przywództwo morskie Europy, które warto zachować w okresie, kiedy presje środowiskowe zagrażają przyszłości działań morskich.

D. Prawodawstwo w dziedzinie jakości wody
 

1. Wody podziemne i powierzchniowe przeznaczone do spożycia przez ludzi

Ponieważ 75% wody pitnej w UE pobierane jest z wód podziemnych, zanieczyszczenia przemysłowe, składowiska odpadów i azotany pochodzenia rolniczego stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia. Z uwagi na fakt, że wiele substancji zanieczyszczających wypłukanych z gleby w ciągu ostatnich dziesięciu lat nie sięgnęło jeszcze zwierciadła wód, potrzebne będzie 25–50 lat, zanim poziomy azotanów w wodach podziemnych w działach wodnych Niderlandów, Belgii, Danii i Niemiec obniżą się i osiągną dopuszczalne wartości zgodnie z dyrektywą w sprawie wody pitnej.

Dyrektywa 98/83/WE, uchylająca i zastępująca z dniem 25 grudnia 2003 r. dyrektywę 80/778/EWG, określa najważniejsze standardy jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Niniejsza dyrektywa uwzględniła postęp naukowy i technologiczny, zmniejszając dopuszczalną wartość dla ołowiu z 50 do 10 mikrogramów/litr. Pojawiły się wówczas stwierdzenia, że będzie to miało poważne skutki finansowe związane z koniecznością wymiany rur. Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do regularnego monitorowania jakości wód przeznaczonych do spożycia przez ludzi za pomocą metody punktów poboru próbek oraz sporządzenia programów monitorowania.

Poprzednia dyrektywa 75/440/EWG w sprawie ograniczenia i zapobiegania zanieczyszczeniom wód powierzchniowych przeznaczonych do pozyskiwania wody pitnej oraz dyrektywa 79/869/EWG w sprawie harmonizacji ustawodawstwa krajowego dotyczącego monitorowania jakości powierzchniowych wód słodkich zostały uchylone przez RDW ze skutkiem prawnym od dnia 22 grudnia 2007 r.

Od czasu przyjęcia dyrektywy 80/68/EWG istnieją przepisy chroniące przed zanieczyszczeniem wód podziemnych. Ta dyrektywa ma zostać uchylona w 2013 r., po którym ochrona ma być zapewniana przez ramową dyrektywę wodną oraz obecną dyrektywę w sprawie wód podziemnych. Dyrektywa 2006/118/WE w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu została przedłożona zgodnie z art. 17 RDW, przewidującym przyjęcie szczegółowych kryteriów oceny dobrego stanu chemicznego oraz wyznaczenia znacznych i trwałych tendencji wzrostowych, jak również określenia początkowych punktów zmiany tendencji.


2. Woda w kąpieliskach

W lutym 2006 r. Komisja przyjęła nową dyrektywę dotyczącą jakości wody w kąpieliskach (2006/7/WE), której celem jest podniesienie poziomu ochrony zdrowia ludzkiego i środowiska naturalnego poprzez określenie przepisów w zakresie monitorowania i klasyfikacji wody w kąpieliskach (wg czterech kategorii). Przewiduje ona również zakrojone na szeroką skalę działania informacyjne oraz udział społeczeństwa (zgodnie z konwencją z Århus), jak również kompleksowe i nowoczesne środki zarządzania. Omawiana nowa dyrektywa będzie stanowiła uzupełnienie ramowej dyrektywy wodnej, a także dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych oraz dyrektywy w sprawie zanieczyszczeń powodowanych przez azotany pochodzenia rolniczego. Główną kwestią poruszaną podczas procedury pojednawczej były rygorystyczne normy w zakresie ochrony zdrowia, które muszą zostać spełnione w wypadku kąpielisk, by zapewnić przestrzeganie wymogów omawianej dyrektywy.


3. Wymagana jakość wód, w których żyją skorupiaki, i jakość wód konieczna do zachowania życia ryb

W celu ochrony lub poprawy jakości wód słodkich, w których żyją określone gatunki ryb i skorupiaków, podejmowane są szczególne środki. Należą do nich: dyrektywa 79/923/EWG w sprawie wymaganej jakości wód, w których żyją skorupiaki, oraz dyrektywa 78/659/EWG w sprawie jakości wód słodkich wymagających ochrony lub poprawy w celu zachowania życia ryb. Zgodnie z polityką UE w zakresie upraszczania prawodawstwa Komisja złożyła wniosek w sprawie ujednolicenia dyrektywy 79/923/EWG w sprawie wód, w których żyją skorupiaki, i jej kolejnych zmian w jednym tekście (COM(2006) 205). Nowa dyrektywa 2006/113/WE została przyjęta przez Parlament i Radę w grudniu 2006 r. W 2013 r. dyrektywy ujednolicające w tej dziedzinie zostaną uchylone na mocy RDW.


4. Oczyszczanie ścieków komunalnych

Dyrektywa 91/271/EWG (zmieniona dyrektywą 98/15/WE) dotyczy oczyszczania ścieków komunalnych. Pomoc na inwestycje wymagane w celu przestrzegania przepisów przedmiotowej dyrektywy można uzyskać z funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności. Komisja zamierzała również zwiększyć zakres wsparcia dla małych i średnich aglomeracji, w odniesieniu do których ma zastosowanie termin 31 grudnia 2005 r., a także dla krajów kandydujących, dla których wdrożenie przedmiotowej dyrektywy stanowi poważne wyzwanie.

E. Zrzuty substancji, wartości dopuszczalne i azotany
 

Prawodawstwo unijne wprowadza system rygorystycznych wartości dopuszczalnych dla substancji niebezpiecznych odprowadzanych do środowiska wodnego; jednocześnie państwa członkowskie mają swobodę w wyborze systemu wskaźników jakości, przy czym są zobowiązane wykazać, że wskaźniki te są osiągane. "Podstawowa dyrektywa" dotycząca zrzutów niektórych substancji niebezpiecznych (76/464/EWG) zawierała czarną listę 132 substancji uznanych za niebezpieczne na podstawie ich toksyczności i bioakumulacji. Jej uzupełnienie stanowiły szczegółowe dyrektywy określające wartości dopuszczalne i wskaźniki jakości w odniesieniu do zrzutów kadmu, heksachlorocykloheksanu (HCH), rtęci i dwutlenku tytanu. Dyrektywa 2006/11/WE ujednolica i zastępuje tę dyrektywę wraz z jej późniejszymi zmianami.

Decyzja 2455/2001/WE ustanawia wykaz substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej, dla których normy jakości i środki ograniczające emisję zostaną ustanowione na szczeblu wspólnotowym, zmieniając RDW. W lipcu 2006 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący nowej dyrektywy w sprawie norm jakości środowiska w dziedzinie polityki wodnej (COM(2006) 397), zmieniającej RDW. Proponowana dyrektywa ustanowi dopuszczalne wartości stężeń w wodach powierzchniowych dla 41 chemicznych substancji niebezpiecznych (w tym 33 substancji priorytetowych i 8 innych substancji zanieczyszczających), stanowiących szczególne zagrożenie dla życia zwierząt i roślin w środowisku wodnym oraz dla zdrowia ludzi. Programy ograniczania emisji, o których mowa w starej dyrektywie (76/464/EWG), będą obowiązywać do 2013 r.

Ochrona wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego stanowi przedmiot dyrektywy 91/676/EWG, zmienionej rozporządzeniem (WE) nr 1882/2003. Dyrektywa azotanowa zobowiązuje państwa członkowskie do przedkładania Komisji co cztery lata sprawozdania zawierającego informacje w sprawie kodeksu dobrych praktyk rolniczych, wyznaczonych stref zagrożonych zanieczyszczeniem azotanami, wyników monitorowania wód, jak również streszczenie istotnych aspektów programów działań sporządzonych w odniesieniu do stref zagrożonych zanieczyszczeniem azotanami.

F. Zarządzanie ochroną przeciwpowodziową oraz niedobór wody
 

W okresie ostatnich 30 lat w Unii Europejskiej dramatycznie zwiększyła się liczba i intensywność zjawisk suszy, a w 2003 r. jedna z najbardziej rozległych susz dotknęła ponad 100 mln ludzi i około jedną trzecią terytorium UE. W styczniu 2006 r. Komisja Europejska przedłożyła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie oceny zagrożenia powodziowego i zarządzania nim (COM(2006) 15). W listopadzie 2007 r. dyrektywa w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim weszła w życie. Jej celem jest ograniczenie i zarządzanie ryzykiem, które powodzie stanowią dla zdrowia ludzi, środowiska naturalnego, infrastruktury i majątku. Zgodnie z proponowaną dyrektywą państwa członkowskie są zobowiązane do przeprowadzenia wstępnej oceny w celu wyznaczenia dorzeczy i powiązanych z nimi obszarów przybrzeżnych narażonych na występowanie powodzi. Są one zobowiązane do sporządzenia map ryzyka powodzi i planów zarządzania ryzykiem powodzi dla takich stref, koncentrując się na zapobieganiu, ochronie i gotowości.

Zgodnie z wnioskiem kilku państw członkowskich dotyczącym zapoczątkowania działań europejskich w dziedzinie niedoboru wody i suszy, zgłoszonych w trakcie posiedzenia Rady Środowiska w marcu 2006 r., Komisja zgodziła się zbadać to zagadnienie, przedstawić je i przygotować pierwsze sprawozdanie na posiedzenie Rady Środowiska w czerwcu 2006 r. Uznając dotkliwość wyzwań związanych z niedoborami wody i suszą w Europie, na początku 2007 r. Komisja rozpoczęła analizę służącą ocenie ilościowego potencjału oszczędzania wód w całej Europie. W dniu 5 czerwca 2007 r. Rada ds. Ocen Skutków przyjęła stanowisko w sprawie projektu oceny skutków komunikatu. W maju 2008 r. Komisja opublikowała komunikat zatytułowany "Rozwiązanie problemu dotyczącego niedoboru wody i susz w Unii Europejskiej".


ROLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO
 

Parlament Europejski wielokrotnie podejmował inicjatywy w dziedzinie ochrony wód. W styczniu 2000 r., po rozległym wycieku ropy spowodowanym katastrofą tankowca „Erika”, Parlament wezwał do wdrożenia zrównoważonej, długoterminowej europejskiej polityki transportowej, aby zapobiec ryzyku kolejnych katastrof prowadzących do zanieczyszczenia wód olejami lub ropą. Parlament z zadowoleniem przyjął inicjatywę mającą na celu ustanowienie unijnych ram współpracy w dziedzinie przypadkowego zanieczyszczenia mórz (COM(1998) 769) oraz wezwał do podjęcia decyzji w tej sprawie w możliwie najwcześniejszym terminie, co pozwoli stworzyć optymalne warunki zarządzania sytuacjami kryzysowymi, takimi jak ta, do której doszło w wyniku katastrofy tankowca "Erika".

Ponadto PE wezwał do stworzenia skutecznej, spójnej i zintegrowanej polityki wodnej, w której zostanie uwzględniona wrażliwość ekosystemów wodnych znajdujących się w pobliżu wybrzeży i ujść. Parlament wyznaczył cztery cele: koordynacja inicjatyw państw członkowskich, opłaty za korzystanie z wód, program środków dla państw członkowskich oraz zwolnienia.

W listopadzie 2006 r. Parlament Europejski przyjął sprawozdanie z własnej inicjatywy w sprawie strategii tematycznej dotyczącej ochrony i zachowania środowiska morskiego oraz przeprowadził pierwsze czytanie sprawozdania w sprawie dyrektywy o strategii morskiej. Parlament wezwał do opracowania dyrektywy zawierającej jasne, wymierne cele, które należałoby osiągnąć w krótszym terminie, niż przewidywano w projekcie, oraz wprowadzającej obowiązek ustanowienia "morskich obszarów chronionych" do prawodawstwa UE. Ustanowienie morskich obszarów chronionych często postrzega się jako użyteczne narzędzie usprawnienia zarówno zarządzania rybołówstwem, jak i ochrony środowiska morskiego. W grudniu 2006 r. Rada osiągnęła porozumienie polityczne w sprawie projektu dyrektywy ustanawiającej ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego. Rada przyjęła wspólne stanowisko w dniu 23 lipca 2007 r. Parlament Europejski przyjął stanowisko w drugim czytaniu w dniu 11 grudnia 2007 r.

W odniesieniu do zielonej księgi w sprawie strategii morskiej UE, Parlament Europejski zwraca uwagę na znaczenie różnorodności biologicznej, ekoinnowacje, wpływ zmian klimatu na morza oraz cel osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego. W maju 2008 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie zintegrowanej polityki morskiej Unii Europejskiej.

W kwietniu 2007 r. Parlament Europejski i Rada osiągnęły porozumienie w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim, co umożliwiło jej wejście w życie w listopadzie 2007 r. Najważniejsze kompromisy dotyczyły zwrócenia większej uwagi na strefy zalewowe i praktyki zrównoważonego użytkowania gleb, adaptacji do zmian klimatu oraz lepszej współpracy międzynarodowej w międzynarodowych obszarach dorzeczy.

W czerwcu 2008 r. Parlament Europejski znaczną większością głosów poparł nowe przepisy unijne dotyczące jakości wód, opierające się na osiągniętym wcześniej kompromisie z Radą w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie norm jakości środowiska w dziedzinie polityki wodnej. Dyrektywa ustanawia zharmonizowane normy jakościowe dla wykazu obecnych 33 substancji priorytetowych oraz uchyla 5 obowiązujących dyrektyw (dyrektywy 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG, 86/280/EWG oraz 2000/60/WE). Za pomocą wymogu dokonania przeglądu wykazu substancji priorytetowych w okresie 2 lat po wejściu w życie, Parlament zagwarantował możliwość rozszerzenia wykazu substancji toksycznych. Ponadto wzmocniono cel zaprzestania lub stopniowego eliminowania emisji 13 "priorytetowych substancji niebezpiecznych" w okresie 20 lat.


Yanne Goossens
Gianpaolo Meneghini
czerwiec 2008 r.