Różnorodność biologiczna, przyroda i gleba

Wkład Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie środowiska i rozwoju (UNCED) z 1992 r. stanowi znaczący krok w kierunku zachowania różnorodności biologicznej i ochrony przyrody. Pozostałe cele przewidziane w dyrektywie siedliskowej lub Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi roślinami i zwierzętami gatunków zagrożonych (CITES) mają dopiero zostać osiągnięte. Począwszy od 2007 r., najważniejszym instrumentem finansowym na rzecz ochrony różnorodności biologicznej w UE jest zawierający trzy komponenty program LIFE +.

PODSTAWA PRAWNA
 

*4.10.1.

OSIĄGNIĘCIA
 

Unia Europejska i jej państwa członkowskie odgrywają na arenie międzynarodowej ważną rolę w poszukiwaniu rozwiązań globalnych problemów, takich jak utrata różnorodności biologicznej, zmiany klimatyczne i niszczenie lasów tropikalnych. Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie środowiska i rozwoju (UNCED), która odbyła się w Rio de Janeiro w czerwcu 1992 r., miała priorytetowe znaczenie dla polityki w zakresie ochrony środowiska. Na konferencji tej przyjęto ramową konwencję w sprawie zmian klimatu oraz konwencję o różnorodności biologicznej, które są nowymi traktatami w prawie międzynarodowym, a także deklarację z Rio i oświadczenie w sprawie zasad leśnych oraz program „Agenda 21”. Podczas szczytu w Göteborgu w 2001 r. państwa członkowskie UE osiągnęły porozumienie w sprawie powstrzymania utraty różnorodności biologicznej do 2010 r. oraz przywrócenia siedlisk i naturalnych ekosystemów. Na światowym szczycie w sprawie zrównoważonego rozwoju, który miał miejsce w Johannesburgu w 2002 r., ponad 100 przywódców światowych zobowiązało się do „znacznego zmniejszenia wskaźnika utraty różnorodności biologicznej na świecie do 2010 r.”. Milenijna ocena ekosystemów z 2005 r. ustaliła, że utrata różnorodności biologicznej jest jednym z aspektów pogorszenia usług ekosystemowych; stwierdzono, że 60% ekosystemów ulega degradacji lub jest użytkowane w sposób zagrażający ich trwałości.

Ponadto w dniu 29 stycznia 2000 r. Konferencja stron Konwencji ONZ o różnorodności biologicznej przyjęła umowę dodatkową do konwencji, znaną jako protokół z Kartageny o bezpieczeństwie biologicznym. Celem protokołu jest ochrona różnorodności biologicznej przed potencjalnymi zagrożeniami, jakie stwarzają żywe zmodyfikowane organizmy stanowiące wynik prac nowoczesnej biotechnologii. Ustanawia on procedurę zgody po uprzednim poinformowaniu (AIA) w celu zapewnienia, że kraje otrzymują informacje niezbędne do podjęcia świadomych decyzji przed wyrażeniem zgody na przywóz tego rodzaju organizmów na ich terytorium.


1. Plany działania na rzecz różnorodności biologicznej

W 1998 r. Komisja Europejska przyjęła komunikat w sprawie europejskiej strategii na rzecz różnorodności biologicznej (COM(98) 42). W 2002 r. Rada przyjęła komunikat Komisji COM(2001) 162 zawierający plany działania na rzecz różnorodności biologicznej, które dotyczą poszczególnych obszarów, takich jak ochrona zasobów naturalnych, rolnictwo, rybactwo oraz współpraca na rzecz rozwoju i współpraca gospodarcza. W komunikacie Komisja przedstawiła zarys działań uznanych za konieczne w każdym z obszarów oraz określiła wskaźniki oceny ich skuteczności. Niektóre wskaźniki już obowiązują, pozostałe mają dopiero zostać opracowane. Głównymi celami przedmiotowych planów działania jest poprawa lub utrzymanie stanu różnorodności biologicznej oraz zapobieganie jej dalszej utracie. W 2004 r. w Malahide (Szkocja) dokonano przeglądu strategii UE na rzecz różnorodności biologicznej, w następstwie czego powstał raport przedstawiający 18 celów priorytetowych w zakresie powstrzymania utraty różnorodności biologicznej w UE. W maju 2006 r. Komisja przyjęła komunikat (COM(2006) 216) pt. „Zatrzymanie procesu utraty różnorodności biologicznej do 2010 r. i w przyszłości – Utrzymanie usług ekosystemowych na rzecz dobrobytu człowieka”, w którym zawarto plan działania UE przewidujący zastosowanie konkretnych środków oraz przedstawiono w skrócie kompetencje unijnych instytucji i państw członkowskich. Plan działania obejmuje cztery kluczowe obszary polityki w odniesieniu do działań oraz powiązane z nimi dziesięć obszarów priorytetowych, na których powinny skoncentrować się UE i państwa członkowskie. W czasie spotkania G8+5 w Poczdamie w marcu 2007 r. niemiecki minister środowiska poparł ideę opublikowania raportu w sprawie skutków gospodarczych utraty różnorodności biologicznej, zgodnie z wytycznymi raportu Sterna na temat ekonomiki zmian klimatycznych i kosztów bezczynności. Sprawozdanie tymczasowe zostało opublikowane podczas dziewiątej Konferencji Stron Konwencji o różnorodności biologicznej (CBD COP-9) w Bonn w maju 2008 r.


2. Międzynarodowe konwencje o ochronie fauny i flory

Zgodnie z szacunkami Programu Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska (UNEP), aż do 24% gatunków należących do grup, takich jak motyle, ptaki i ssaki, zniknęło całkowicie z terytorium niektórych krajów europejskich. Unia Europejska jest stroną wymienionych poniżej konwencji:

– Konwencja ramsarska o obszarach wodno-błotnych z 1971 r.;
– Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi roślinami i zwierzętami gatunków zagrożonych (CITES), podpisana w Waszyngtonie w dniu 3 marca 1973 r.;
– Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt, podpisana w Bonn w dniu 23 czerwca 1979 r.;
– Konwencja o ochronie europejskich gatunków dzikiej flory i fauny oraz ich siedlisk, podpisana w Bernie w 1982 r.;
– Konwencja o różnorodności biologicznej, podpisana w Rio de Janeiro w 1992 r.; a także
– inne regionalne konwencje, takie jak: Konwencja o ochronie środowiska krajów Morza Bałtyckiego (konwencja z Helsinek) z 1974 r., Konwencja o ochronie Morza Śródziemnego (konwencja z Barcelony) z 1976 r. oraz Konwencja w sprawie ochrony Alp z 1991 r.


3. Instrumenty finansowe

Do końca 2006 r. program LIFE był instrumentem finansowym wspierającym szereg projektów w obszarach LIFE-Przyroda, LIFE-Środowisko i LIFE-Kraje trzecie. W marcu 2007 r. osiągnięto porozumienie polityczne pomiędzy Radą i Parlamentem w sprawie następcy programu LIFE, znanego pod nazwą LIFE+, w wyniku czego ogólne finansowanie przeznaczone na okres 2007–2013 wyniosło niemal 2 mld euro. Ostateczne rozporządzenie w sprawie LIFE+, będące wynikiem postępowania pojednawczego pomiędzy Radą i Parlamentem euroopejskim, zostało ustanowione w maju 2007 r. LIFE+ obejmuje szereg programów finansowania i składa się z trzech komponentów: LIFE+ przyroda i różnorodność biologiczna, LIFE+ polityka i zarządzanie w zakresie środowiska oraz LIFE+ informacja i komunikacja. Inne ewentualne możliwości finansowania, zapewniające państwom członkowskim wspieranie realizacji celów w zakresie różnorodności biologicznej, mogły być wykorzystane w ramach WPR, WPRyb, Funduszu Spójności i funduszy strukturalnych oraz siódmego programu ramowego. Programy finansowane za pośrednictwem LIFE+ będą otwarte na uczestnictwo państw trzecich, w szczególności państw EFTA, krajów kandydujących do wstąpienia do UE oraz krajów Bałkanów Zachodnich.

CELE
 

1. Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory

Dyrektywa siedliskowa 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (zmieniona dyrektywą 97/62/WE) ustanowiła europejską sieć ekologiczną o nazwie „Natura 2000”. Sieć obejmuje „obszary o znaczeniu wspólnotowym / specjalne obszary ochrony”, wyznaczane przez państwa członkowskie zgodnie z przedmiotową dyrektywą, oraz „obszary specjalnej ochrony”, klasyfikowane na mocy dyrektywy 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikiego ptactwa. Zasadniczym celem dyrektywy siedliskowej jest wspieranie ochrony różnorodności biologicznej przy jednoczesnym uwzględnieniu wymogów gospodarczych, społecznych, kulturowych i regionalnych. Dyrektywa ptasia obejmuję ochronę, gospodarowanie i kontrolę (dzikiego) ptactwa, włącznie z zasadami dotyczącymi zrównoważonych polowań.

W lutym 2008 r. Komisja Europejska złożyła wniosek dotyczący rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi w odniesieniu do uprawnień wykonawczych przyznanych Komisji.


2. Eksploatacja i handel gatunkami dzikiej fauny i flory

W 1975 r. weszła w życie Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), regulująca międzynarodowy handel okazami gatunków dzikiej fauny i flory, tzn. (ponowny) wywóz i przywóz żywych i martwych zwierząt i roślin oraz ich części i otrzymywanych z nich produktów, w oparciu o system zezwoleń i świadectw, które mogą być wydane w razie spełnienia niektórych warunków. Podstawowe rozporządzenie (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi stosuje się zgodnie z celami, zasadami i przepisami konwencji CITES. Gatunki objęte rozporządzeniem zostały wyszczególnione w czterech załącznikach.

W wypadku ochrony fauny morskiej rozporządzenie (EWG) nr 348/81 ustanawia wspólne zasady przy przywozie wielorybów oraz innych produktów otrzymywanych z waleni, natomiast decyzja 1999/337/WE w sprawie podpisania przez Wspólnotę Europejską porozumienia w sprawie międzynarodowego programu ochrony delfinów pomaga w zmniejszaniu przypadkowej śmiertelności delfinów związanej z połowami tuńczyka. Dyrektywa 83/129/EWG zakazuje przywozu do UE wyrobów otrzymywanych ze szczeniąt foczych; początkowo miała ona zastosowanie jedynie w okresie do października 1985 r., została jednak bezterminowo przedłużona dyrektywą 89/370/EWG.

W 1991 r. Rada przyjęła rozporządzenie (WE) nr 3254/91 w sprawie potrzasków, wprowadzające zakaz używania potrzasków w UE oraz przywozu do UE skór i innych towarów wytwarzanych z niektórych gatunków dzikich zwierząt, pochodzących z państw, w których chwyta się je za pomocą potrzasków lub metod odłowu niespełniających międzynarodowych norm odłowu humanitarnego. Decyzja Komisji (98/596/WE) zezwala na przywóz do UE futer z Kanady, Federacji Rosyjskiej i USA w wyniku zobowiązania wspomnianych krajów do wdrożenia norm odłowu humanitarnego (porozumienia zostały zatwierdzone decyzjami Rady 98/42/WE oraz 98/487/WE). W lipcu 2004 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący dyrektywy wprowadzającej normy odłowu humanitarnego dla niektórych gatunków zwierząt, co umożliwi wywiązanie się z deklaracji i obowiązków wynikających ze zobowiązań międzynarodowych. Zasady i wytyczne w odniesieniu do zrównoważonych polowań na (dzikie) ptactwo są zamieszczone w dyrektywie ptasiej.


3. Różnorodność biologiczna związana z dobrostanem zwierząt

Dyrektywa 1999/22/WE ustanawia minimalne standardy w zakresie trzymania zwierząt w ogrodach zoologicznych i opieki nad nimi oraz wzmacnia rolę ogrodów zoologicznych w ochronie zróżnicowania biologicznego, przy jednoczesnym utrzymaniu zadań, jakie spełniają one w dziedzinie edukacji i w badaniach naukowych. Dyrektywa 86/609/EWG została przyjęta przez Radę w listopadzie 1986 r. W związku z rezolucją Parlamentu Europejskiego w sprawie ograniczenia liczby doświadczeń przeprowadzanych na zwierzętach oraz w sprawie ochrony zwierząt laboratoryjnych, w której Parlament wezwał do ograniczenia liczby doświadczeń na zwierzętach, jeżeli istnieje możliwość uzyskania podobnych wyników przy użyciu innych metod oraz gdy wyniki są przechowywane w centralnym europejskim banku danych. Ponadto Komisja opracowała wspólnotowy plan działań dotyczący ochrony i dobrostanu zwierząt na lata 2006–2010 (COM(2006) 13).


4. Morska różnorodność biologiczna

Morska różnorodność biologiczna jest objęta zakresem planów działania na rzecz różnorodności biologicznej w odniesieniu do zasobów naturalnych i rybołówstwa. Przegląd strategii UE na rzecz różnorodności biologicznej podkreśla znaczenie „dobrego stanu ekologicznego” mórz i obszarów przybrzeżnych dla wspierania różnorodności biologicznej. Ponadto strategia morska UE z 2002 r. (COM(2002) 539) proponuje podejście ekosystemowe w celu zapewnienia zachowania i zrównoważonego wykorzystywania różnorodności biologicznej (*4.10.5.).


5. Lasy

Lasy stanowią aż do 30% obszaru powierzchni sieci „Natura 2000”. Ochrona lasów jest celem szeregu środków. Rozporządzenia (WE) nr 3528/86 i (WE) nr 2158/92 w sprawie ochrony lasów wspólnotowych przed, odpowiednio, zanieczyszczeniem atmosferycznym i pożarami, które to rozporządzenia wygasły w 2002 r., zostały włączone do rozporządzenia (WE) nr 2152/2003 dotyczącego programu Forest Focus. Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1615/89 ustanowiło Europejski System Informacji i Łączności w zakresie Leśnictwa (EFICS) w celu zbierania, koordynowania, normalizowania, przetwarzania i rozpowszechniania informacji dotyczących sektora leśnictwa i jego rozwoju. Rezolucja Rady z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie strategii leśnej dla Unii Europejskiej ustanowiła ramy dla działań dotyczących lasów, mających na celu wsparcie zrównoważonej gospodarki leśnej. W czerwcu 2006 r. przyjęty został komunikat w sprawie planu działań dotyczącego gospodarki leśnej UE (COM(2006) 302). Rozporządzenie (WE) nr 2494/2000 begin_of_the_skype_highlighting BEZPŁATNIE 2494/2000 end_of_the_skype_highlighting w sprawie środków promocji ochrony i trwałej gospodarki lasami tropikalnymi i innymi lasami w krajach rozwijających się obejmuje ochronę lub przywracanie różnorodności biologicznej oraz funkcji ekologicznych ekosystemów leśnych. Obecnie trwa debata w sprawie stosowania biopaliw w związku z ewentualnymi negatywnymi skutkami, takimi jak zanik lasów deszczowych oraz wzmożona konkurencja z sektorami produkcji drewna i żywności. Pod koniec 2008 r. spodziewany jest komunikat oraz wniosek legislacyjny Komisji w sprawie zapobiegania wprowadzaniu na rynek UE nielegalnie wycinanego drewna i produktów z drewna oraz komunikat w sprawie środków na rzecz ograniczenia wylesiania.


6. Ochrona gleby

We wrześniu 2006 r. Komisja przyjęła komunikat pt. „Strategia tematyczna w dziedzinie ochrony gleby” (COM(2006) 231) wraz z wnioskiem dotyczącym dyrektywy (COM(2006) 232) oraz oceną skutków. Strategia tematyczna w dziedzinie ochrony gleby stanowi rozwinięcie procesu konsultacji z zainteresowanymi stronami z 2003 r. i obejmuje erozję, spadek zawartości materii organicznej, zanieczyszczenie, osuwanie się ziemi, zagęszczanie, zasolenie, uszczelnianie oraz inne aspekty degradacji gleby. Wniosek dotyczący dyrektywy ramowej w sprawie gleb podlega procedurze współdecyzji. Parlament Europejski przyjął swoją opinię w pierwszym czytaniu w dniu 13 listopada 2007 r.


7. Zmiany klimatyczne a różnorodność biologiczna

Zmiany klimatyczne doprowadziły do adaptacji szeregu gatunków roślin i zwierząt, co w niektórych przypadkach spowodowało zmiany w modelach rozmieszczenia lub nawet wymieranie fauny i flory. Zmieniające się prądy oceaniczne oraz podnoszenie się poziomu mórz wpływa na (dzikie) żywe zasoby morskie oraz ekosystemy morskie, takie jak rafy koralowe i lasy namorzynowe. Ponadto zmiany klimatyczne i związane z nimi wzrosty temperatury są korzystne dla niektórych chorób roślin, organizmów szkodliwych oraz inwazyjnych gatunków roślin i zwierząt, co niesie konsekwencje dla m.in. rolnictwa, produkcji żywności, przyrody i różnorodności biologicznej. Około 20–30% gatunków roślin i zwierząt poddanych dotychczas ocenie może być w większym stopniu zagrożone wymieraniem w sytuacji, gdy wzrost średniej temperatury na świecie przekroczy 1,5–2,5°C.

W dniu 29 czerwca 2007 r. Komisja Europejska przyjęła swój pierwszy dokument polityczny w sprawie dostosowania do wpływu zmian klimatycznych. Zielona księga pt. „Adaptacja do zmian klimatycznych w Europie – warianty działań na szczeblu UE” opiera się na pracach i ustaleniach europejskiego programu dotyczącego zmian klimatycznych. W kwietniu 2008 r. Parlament Europejski przyjął swoją rezolucję.


8. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (GMO)

W czerwcu 2006 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący dyrektywy (COM(2006) 286) kodyfikującej dyrektywę 90/219/EWG, która ustanowiła wspólne środki dotyczące ograniczonego stosowania mikroorganizmów genetycznie zmodyfikowanych, mające na celu ochronę zdrowia ludzkiego i środowiska naturalnego. Ponadto, zgodnie z dyrektywą 2001/18/WE, wprowadzającą nowy, efektywny i przejrzysty system regulacyjny dotyczący zamierzonego uwalniania do środowiska GMO, Komisja przyjęła wnioski dotyczące decyzji w sprawie wprowadzenia do obrotu niektórych produktów zmodyfikowanych genetycznie lub, w odpowiednim przypadku, w sprawie stałego zakazu sprzedaży i stosowania tego rodzaju produktów. Parlament Europejski i Rada przyjęły w marcu 2008 r. rezolucję i wprowadziły pewne zmiany we wniosku Komisji dotyczącym zmiany dyrektywy 2001/18/WE w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie poprzez włączenie odniesienia do nowej procedury regulacyjnej połączonej z kontrolą.

Rozporządzenie (WE) nr 1829/2003 ustanawia procedury zatwierdzania, nadzoru i etykietowania genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy oraz dąży do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony życia i zdrowia ludzkiego, zdrowia zwierząt, środowiska naturalnego i interesów konsumenta przy jednoczesnym zapewnieniu skutecznego funkcjonowania rynku wewnętrznego. Rozporządzenie (WE) nr 1830/2003 rozszerza to pojęcie i obejmuje wszystkie rodzaje środków spożywczych zawierających GMO lub wytworzonych z nich (np. białka), dodatki i środki aromatyzujące przeznaczone do spożycia przez ludzi, jak również pasze zwierzęce zawierające GMO. Parlament Europejski i Rada przyjęły w marcu 2008 r. rozporządzenie (WE) nr 298/2008 zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1829/2003 w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy w odniesieniu do uprawnień wykonawczych przyznanych Komisji.

Zalecenie 2003/556/WE określa wytyczne dotyczące rozwoju krajowych strategii i dobrych praktyk w celu zapewnienia współistnienia upraw genetycznie zmodyfikowanych, tradycyjnych i ekologicznych, co ma na celu wsparcie państw członkowskich przy opracowywaniu, w formie aktów prawnych lub w innej formie, krajowych przepisów w zakresie współistnienia upraw. W marcu 2006 r. Komisja przyjęła sprawozdanie w sprawie wdrożenia tego rodzaju krajowych środków (COM(2006) 104).


ROLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO
 

Parlament Europejski zawsze odgrywał decydującą rolę w ustanawianiu systemów UE w zakresie ochrony przyrody i różnorodności biologicznej.

W maju 2007 r. Parlament przyjął sprawozdanie z własnej inicjatywy w sprawie komunikatu Komisji pt. „Zatrzymanie procesu utraty różnorodności biologicznej do 2010 r. i w przyszłości – Utrzymanie usług ekosystemowych na rzecz dobrobytu człowieka” (COM(2006) 16). Parlament stwierdził, że plan działań UE do 2010 r. oraz na dalsze lata byłby niewystarczający dla zabezpieczenia różnorodności biologicznej i utrzymania usług ekosystemowych w perspektywie długoterminowej. Różnorodność biologiczna powinna stanowić jedną z najważniejszych zasad oceny funkcjonowania wspólnej polityki rolnej (WPR), która ma zostać przeprowadzona w 2008 r.

W dniu 24 kwietnia 2008 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie przygotowań do spotkań COP-MOP w sprawie różnorodności biologicznej i bezpieczeństwa biologicznego w Bonn w Niemczech. Parlament wyraża swój głęboki niepokój w związku z ciągłą utratą różnorodności biologicznej i nieustannie rosnącym oddziaływaniem Unii Europejskiej na środowisko naturalne, których wpływ na różnorodność biologiczną znacznie wykracza poza granice UE. Parlament zwrócił uwagę na bezpośredni związek między zachowaniem różnorodności biologicznej a świadczeniem usług ekosystemowych, takich jak produkcja żywności, oczyszczanie wody, obieg składników pokarmowych i regulowanie klimatu.

Wniosek Komisji dotyczący rozporządzenia w sprawie LIFE+ (COM(2004) 621) obejmował pierwotnie dwa komponenty: „realizacja i zarządzanie” oraz „informacja i komunikacja.” Parlament Europejski zaproponował dodanie trzeciego komponentu: „przyroda i różnorodność biologiczna”. W trakcie postępowania pojednawczego w sprawie przyjęcia nowego rozporządzenia w sprawie LIFE+ Parlament Europejski forsował przyznanie programowi większego budżetu, w wyniku czego kwota ogólnego finansowania LIFE wyniosła 1,95 mld euro. Parlament koncentrował się nie tylko na budżecie, ale również na zarządzaniu programem, występując przeciwko „renacjonalizacji” środków na rzecz LIFE+. Osiągnięto porozumienie w sprawie scentralizowanego zarządzania, w ramach którego Komisja kontroluje i zatwierdza proponowane projekty oraz przekazuje 22% budżetu na pokrycie kosztów administracyjnych, podczas gdy 78% pozostaje pod nadzorem państw członkowskich.

W listopadzie 2007 r. Parlament Europejski przyjął sprawozdanie w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 1829/2003 w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy. Ponadto Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie wniosku Komisji dotyczącego zmiany dyrektywy 2001/18/WE w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie poprzez wprowadzenie odniesienia do nowej procedury regulacyjnej połączonej z kontrolą.

Yanne Goossens
Gianpaolo Meneghini
czerwiec 2008 r.