Trwały rozwój i ochrona środowiska

Trwały rozwój jest kwestią o międzynarodowym znaczeniu i od 1992 r. należy do priorytetów politycznych. Aby sprostać wyzwaniom rozwijającej się gospodarki i zmieniającego się środowiska naturalnego, Unia Europejska opracowała strategię trwałego rozwoju obejmującą aspekty gospodarcze, społeczne, środowiskowe i finansowe. Wspieranie nowych, bardziej przyjaznych środowisku technologii łączy cele strategii lizbońskiej z celami wyznaczonymi na szczycie Rady Europejskiej w Göteborgu. Ponadto celem europejskiego prawodawstwa jest włączenie aspektów środowiskowych do pozostałych dziedzin polityki UE.

PODSTAWA PRAWNA I CELE
 


*4.10.1.

OSIĄGNIĘCIA

 

A. Wstęp
 

W 1987 r. opublikowano sprawozdanie Komisji Brundtland "Nasza wspólna przyszłość", odnoszące się do trwałego rozwoju i zmian politycznych koniecznych do jego osiągnięcia. W wyniku konferencji Organizacji Narodów Zjednoczonych w sprawie środowiska i rozwoju (UNCED), która odbyła się w 1992 r., przyjęto Agendę 21, Deklarację z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju, Oświadczenie dotyczące zasad trwałej gospodarki leśnej oraz prawnie wiążące konwencje w sprawie różnorodności biologicznej i zmian klimatu. Utworzono także Komisję ONZ ds. Zrównoważonego Rozwoju (CSD) w celu zapewnienia skutecznej kontynuacji ustaleń UNCED z 1992 r. Podczas światowego szczytu w sprawie trwałego rozwoju, zorganizowanego w Johannesburgu (WSSD 2002), określone zostały krajowe, regionalne i międzynarodowe zobowiązania.

B. Globalne partnerstwo dla trwałego rozwoju
 

Globalizacja stanowi ogromną siłę umożliwiającą utrzymanie ogólnoświatowego wzrostu i zapewniającą sposoby radzenia sobie z problemami, które występują na szczeblu międzynarodowym. Jednak siły rynkowe przyczyniają się do powstawania nierówności i wykluczenia społecznego, a nawet pogłębiają te zjawiska, oraz mogą powodować nieodwracalne szkody dla środowiska naturalnego. Globalizacji powinno zatem towarzyszyć podejmowanie działań mających na celu zapobieganie tego rodzaju skutkom lub łagodzenie ich.

Strategia trwałego rozwoju Unii Europejskiej określa program działania na rzecz realizacji celów trwałego rozwoju w UE i obejmuje aspekty gospodarcze, społeczne, środowiskowe i finansowe, a także spójność strategii politycznych UE oraz zarządzania na wszystkich szczeblach, w tym: opanowanie globalizacji (wymiana handlowa na rzecz trwałego rozwoju); zwalczanie ubóstwa i wspieranie rozwoju społecznego (redukcja do 2015 r. skrajnego ubóstwa na świecie – tj. liczby osób, które żyją za nie więcej niż 1 euro dziennie); trwałe gospodarowanie zasobami naturalnymi i środowiskowymi (odwrócenie do 2015 r. tendencji prowadzącej do utraty zasobów środowiskowych, jak również opracowanie pośrednich celów w sektorze wody, gruntów i gleby, energii i różnorodności biologicznej); lepsze zarządzanie na wszystkich szczeblach (zwiększenie zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego oraz prawomocności, spójności i skuteczności zarządzania na szczeblu globalnym w aspekcie gospodarczym, społecznym i środowiskowym) oraz finansowanie trwałego rozwoju.

Komunikat zatytułowany "Przegląd strategii trwałego rozwoju UE na rok 2005: wstępne podsumowanie i przyszłe kierunki realizacji" (COM(2005) 37) dotyczy pierwszego etapu przeglądu strategii trwałego rozwoju prowadzonego przez Komisję: wstępnie podsumowuje postępy dokonane od 2001 r. i opisuje możliwe przyszłe kierunki realizacji strategii. W komunikacie COM(2005  658 dokonano przeglądu i dalszego rozwoju strategii trwałego rozwoju z 2001 r., mając na celu lepsze włączenie krajowych i międzynarodowych wymiarów trwałego rozwoju. W nowych strategiach trwałego rozwoju wskazano siedem kluczowych wyzwań wraz z odpowiadającymi im celami i działaniami: zmiany klimatyczne i czysta energia, zrównoważony transport, zrównoważona konsumpcja i produkcja, ochrona i zarządzanie zasobami naturalnymi, zdrowie publiczne, integracja społeczna, demografia i migracja oraz wyzwania w zakresie globalnego ubóstwa i trwałego rozwoju.

W następstwie przeglądu strategii trwałego rozwoju UE w 2005 r. i na podstawie wkładu innych instytucji UE w czerwcu 2006 r. Rada Europejska przyjęła ambitną i kompleksową odnowioną strategię dotyczącą trwałego rozwoju (dokument 10 117/06) dla rozszerzonej Unii Europejskiej. W dokumencie tym przedstawiona jest jednolita, spójna strategia, dzięki której UE będzie mogła w sposób pełniejszy wywiązać się ze swojego dawno podjętego zobowiązania, by sprostać wyzwaniom związanym z trwałym rozwojem. Naczelnym celem odnowionej strategii UE dotyczącej trwałego rozwoju jest wspieranie i promowanie działań, dzięki którym UE będzie mogła zapewnić obecnym i przyszłym pokoleniom stały wzrost poziomu życia przez tworzenie społeczności opartych na zasadach trwałego rozwoju i zdolnych do wydajnego gospodarowania zasobami i ich wykorzystywania. W dniu 22 października 2007 r. Komisja przyjęła "Sprawozdanie okresowe z realizacji strategii trwałego rozwoju w 2007 r." (COM(2007) 642), w szczególności odnoszące się do postępów poczynionych w zakresie zmian klimatycznych, czystej energii oraz zdrowia.

C. Technologie środowiskowe na rzecz trwałego rozwoju
 

Podczas szczytu Rady Europejskiej w Lizbonie w marcu 2000 r., w wyniku którego powstała ambitna strategia lizbońska, Unia Europejska wyznaczyła sobie cel, aby stać się "najbardziej konkurencyjną i dynamiczną, opartą na wiedzy gospodarką na świecie". Na szczycie Rady Europejskiej w Göteborgu w czerwcu 2001 r. uzgodniono strategię trwałego rozwoju poprzez dodanie do strategii lizbońskiej wymiaru środowiskowego. Technologie środowiskowe stanowią istotny pomost łączący strategię lizbońską (*4.1.) z trwałym rozwojem: mogą przyczynić się do wzrostu gospodarczego, a jednocześnie doprowadzić do poprawy sytuacji w zakresie ochrony środowiska i zasobów naturalnych.

Nowe i innowacyjne technologie środowiskowe mogą w różnorodny sposób zwiększać wzrost gospodarczy. Dzięki nim możliwa jest ochrona środowiska naturalnego przy mniejszym nakładzie środków finansowych, a także obniżenie kosztów spełnienia obowiązujących norm. Zyskane w ten sposób zasoby mogą zostać wykorzystane w innych dziedzinach gospodarki. Technologie środowiskowe pomagają także oddzielić kwestie zanieczyszczenia środowiska i wykorzystania zasobów od wzrostu gospodarczego, co daje gospodarkom większe możliwości wzrostu w perspektywie długoterminowej, a jednocześnie pozwala przestrzegać ograniczeń w zakresie ochrony środowiska naturalnego. Ma to kluczowe znaczenie dla trwałego rozwoju. Ponadto sektor innowacyjnych technologii środowiskowych może stanowić wsparcie dla wzrostu gospodarczego, jeżeli ma potencjał wykorzystania gwałtownie rosnących rynków eksportowych. Komunikat pt. "Stymulowanie technologii w kierunku trwałego rozwoju: plan działań UE w zakresie ekotechnologii" (COM(2004) 38) przedstawia plan działań mający na celu poprawę rozwoju i szersze zastosowanie ekotechnologii. W lipcu 2008 r. Komisja przyjęła pakiet wniosków (COM(2008) 397) związanych ze zrównoważoną produkcją i konsumpcją (*4.10.10.).

D. Włączenie wymiaru środowiskowego do innych strategii politycznych
 

W czerwcu 2004 r. Komisja przyjęła dokument roboczy pt. "Uwzględnienie aspektów środowiskowych w innych politykach – podsumowanie procesu z Cardiff" (COM(2004) 394), który jest wynikiem szczytu w Cardiff z czerwca 1998 r. oraz wiosennego szczytu Rady Europejskiej z 2003 r., i stanowi uzupełnienie przeglądu polityki w dziedzinie ochrony środowiska (EPR), przyjętego w grudniu 2003 r.

Od tego momentu Komisja Europejska każdego roku dokonuje przeglądu polityki w dziedzinie ochrony środowiska i uważnie śledzi tendencje środowiskowe i postępy we wdrażaniu strategii politycznych w UE i państwach członkowskich.


1. Ochrona środowiska naturalnego a jednolity rynek

Normy w zakresie ochrony środowiska naturalnego często uznaje się za bariery utrudniające dostęp do rynku, a otwarte rynki niejednokrotnie postrzega się jako zagrożenie dla jakości środowiska naturalnego. W związku ze strategią opracowaną przez Radę Europejską w Wiedniu we wniosku (COM(99) 263) Komisja podejmuje próbę rozwinięcia synergii pomiędzy jednolitym rynkiem a polityką UE w zakresie ochrony środowiska. Instrumenty gospodarcze, takie jak podatki (podatki i opłaty środowiskowe), mogą być odpowiednim sposobem wdrożenia zasady "zanieczyszczający płaci".


2. Ochrona środowiska naturalnego a przemysł

W przemyśle dokonał się istotny postęp w zakresie ochrony środowiska dzięki wdrożeniu systemu zarządzania środowiskiem i audytu środowiskowego oraz nowych strategii i celów (np. wprowadzenie pojęcia ekoefektywności). Zgodnie z konkluzjami Rady z dnia 29 kwietnia 1999 r. politykę w zakresie ochrony środowiska oraz trwały rozwój należy włączyć do polityki przemysłowej. Na posiedzeniu Rady ds. Przemysłu i Energii, które odbyło się w dniach 14–15 maja 2001 r., została przyjęta strategia integracji przemysłu. W komunikacie pt. "Polityka przemysłowa w rozszerzonej Europie" (COM(2002) 714 wersja ostateczna) Komisja dostrzega potrzebę opracowania i wzmocnienia polityki w zakresie zrównoważonej produkcji. Komunikat COM(2006) 136 dotyczący odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstw ma na celu doprowadzenie do tego, aby przedsiębiorstwa dobrowolnie uwzględniały problematykę społeczną i ekologiczną w swojej działalności komercyjnej.


3. Ochrona środowiska naturalnego a polityka energetyczna

Dyrektywa 2006/32/WE w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych zobowiązuje państwa członkowskie do opracowania krajowych planów działania w celu osiągnięcia oszczędności energii w postaci 1% rocznie w sprzedaży detalicznej, dostawach i dystrybucji energii elektrycznej, gazu ziemnego, energii w miejskich systemach grzewczych oraz innych produktów energetycznych, w tym paliw transportowych. Wyznaczony cel ma jedynie charakter orientacyjny, lecz krajowe plany działania będą musiały zostać przedłożone Komisji do zatwierdzenia i co trzy lata będą poddawane przeglądom. Proces ten obejmie okres dziewięciu lat, począwszy od stycznia 2008 r. Dyrektywa ta stanowi uzupełnienie obowiązującego obecnie prawodawstwa w dziedzinie energetyki, takiego jak dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków, dyrektywy w sprawie łącznej produkcji ciepła i elektryczności oraz dyrektyw w sprawie oznakowania efektywności energetycznej urządzeń.

W styczniu 2007 r. Komisja przedstawiła pakiet działań w dziedzinie energii i zmian klimatu, skupiający się na wykorzystaniu energii ze źródeł odnawialnych oraz na ograniczonym i wydajniejszym wykorzystaniu energii. Kolejny pakiet działań w dziedzinie energii i zmian klimatu został przyjęty w styczniu 2008 r. (patrz *4.10.7. oraz *4.12.1.).


4. Zrównoważone rolnictwo uwzględniające ochronę środowiska

Celem strategii rolno-środowiskowej w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR) jest przede wszystkim poprawa trwałości agrosystemów. Środki zmierzające do włączenia zagadnień dotyczących środowiska do WPR obejmują wymogi ochrony środowiska naturalnego (współzależność) oraz zachęty (np. odłogowanie) uwzględnione w polityce rynkowej i dochodowej, jak również ukierunkowane środki w zakresie ochrony środowiska, które stanowią część programów rozwoju obszarów wiejskich. Dokonane w 2003 r. uproszczenie WPR doprowadziło m.in. do wprowadzenia nowego systemu bezpośrednich płatności, określanego jako system płatności jednolitej, zgodnie z którym pomoc nie jest już związana z produkcją (oddzielenie).

Podczas gdy reforma z 2003 r. przyczyniła się do modernizacji WPR, wnioski zawarte w ocenie funkcjonowania reformy WPR w okresie 2007–2008 (COM(2007) 722) pozwalają na poddanie tej polityki przeglądowi. Dotyczy to zagadnień związanych z tym, jak sprostać nowym wyzwaniom, począwszy od zmian klimatu po rozwój biopaliw i gospodarkę wodną, oraz już istniejącym wyzwaniom, takim jak różnorodność biologiczna, poprzez dostosowanie do nowych zagrożeń i możliwości.


5. Integracja wymiaru środowiskowego w krajach rozwijających się

Celem rozporządzenia (WE) nr 2493/2000 begin_of_the_skype_highlighting BEZPŁATNIE 2493/2000 end_of_the_skype_highlighting jest kontynuowanie działań wspierających pełną integrację wymiaru środowiskowego w procesie rozwoju krajów rozwijających się. W rozporządzeniu tym określono zasady, które warunkują przyznawanie przez UE pomocy finansowej i technicznej na projekty współpracy podejmowane przez różne zainteresowane strony (rządy, organy władzy publicznej, władze regionalne, społeczności tradycyjne lub lokalne, spółdzielnie, organizacje międzynarodowe, pozarządowe, podmioty prywatne) w krajach rozwijających się na rzecz wspierania zrównoważonego rozwoju. Budżet na wykonanie rozporządzenia w latach 2000–2006 wynosił 93 mln euro. Komunikat COM(2004) 629 określa konkretne cele i warunki wdrażania instrumentu finansowania współpracy na rzecz rozwoju i współpracy gospodarczej na okres 2007–2013.


6. Włączenie wymogów ochrony środowiska naturalnego do wspólnej polityki rybołówstwa (WPRyb)

W komunikacie Komisji (COM(2002) 186) przedstawiono wspólnotowy plan działania na rzecz włączenia wymogów ochrony środowiska do wspólnej polityki rybołówstwa. W rozporządzeniu (WE) nr 2371/2002 begin_of_the_skype_highlighting BEZPŁATNIE 2371/2002 end_of_the_skype_highlighting określono środki mające na celu zapewnienie ochrony i zrównoważonej eksploatacji zasobów rybołówstwa. W komunikacie COM(2004) 438 wspiera się wykorzystanie przyjaznych dla środowiska metod połowu ryb, skupiając się na zmniejszeniu nakładu połowowego do realnych poziomów i utrzymaniu tych poziomów, optymalizacji połowu gatunków ukierunkowanych i minimalizacji niepożądanego połowu innych gatunków, a także zmniejszeniu oddziaływania rybołówstwa na siedliska morskie.


7. Włączenie wymiaru środowiskowego do zrównoważonego rozwoju środowiska miejskiego

W styczniu 2006 r. Komisja Europejska przyjęła strategię tematyczną w sprawie środowiska miejskiego (COM(2005) 718). Określono w niej nowe środki mające na celu wsparcie i ułatwienie przyjęcia zintegrowanego podejścia do zarządzania środowiskiem miejskim przez władze krajowe, regionalne i lokalne. W lipcu 2008 r. Parlament Europejski przyjął sprawozdanie z własnej inicjatywy w sprawie niedawnej zielonej księgi Komisji w celu przeciwdziałania negatywnemu oddziaływaniu transportu miejskiego na zmiany klimatu i środowisko naturalne.


8. Włączenie kwestii ochrony środowiska naturalnego do polityki gospodarczej

Komunikat Komisji z września 2000 r. w sprawie włączenia kwestii ochrony środowiska naturalnego do polityki gospodarczej (COM(2000)576) stanowił podstawę dla sprawozdania Rady ECOFIN na szczyt Rady Europejskiej w Nicei pt. "Pogodzenie naszych potrzeb i naszej odpowiedzialności – włączenie kwestii ochrony środowiska naturalnego do polityki gospodarczej" (pierwszy krok w kierunku strategii) z dnia 27 listopada 2000 r. Głównym założeniem tego sprawozdania było osiągnięcie celów zawartych w protokole z Kioto poprzez wykorzystanie instrumentów rynkowych, takich jak system handlu uprawnieniami do emisji. Ponadto w sprawozdaniu podkreślono potrzebę opracowania corocznych ogólnych wytycznych polityki gospodarczej, w których w pełni zostaną uwzględnione cele w zakresie włączenia kwestii ochrony środowiska naturalnego. Najlepszą strategią włączenia kwestii ochrony środowiska naturalnego do polityki gospodarczej jest stworzenie lub poprawa funkcjonowania rynków towarów związanych z ochroną środowiska, a także wprowadzenie i przypisanie dokładnie określonych praw własności do towarów i usług związanych z ochroną środowiska, które to prawa będą egzekwowalne i zbywalne.


9. Włączenie kwestii ochrony środowiska naturalnego do sektora transportu

Europejska strategia dotycząca transportu i ochrony środowiska naturalnego (sprawozdanie Rady z dnia 6 października 1999 r. na szczyt Rady Europejskiej w Helsinkach) określa cele dotyczące włączenia wymogów związanych z ochroną środowiska do polityki transportowej. Ustanawia wytyczne odnośnie do szeregu środków w różnych sektorach transportu (drogowego, lotniczego, kolejowego i morskiego) i ma na celu zagwarantowanie uwzględniania kwestii ochrony środowiska przy opracowywaniu i wdrażaniu polityki transportowej.

Strategia tematyczna dotycząca zanieczyszczenia powietrza (COM(2005) 446; patrz *4.10.6.) określa wartości docelowe ograniczenia emisji niektórych substancji zanieczyszczających i wzmacnia ramy prawodawstwa w celu zwalczania zanieczyszczenia atmosferycznego. W związku z komunikatem Komisji w sprawie ograniczenia wpływu lotnictwa na zmiany klimatyczne (COM(2005) 459) w dniu 4 lipca 2006 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję. W sprawozdaniu tym wzywa się do podjęcia nowych restrykcyjnych środków mających na celu ograniczenie wpływu lotnictwa na globalne ocieplenie i zastosowanie zasady „zanieczyszczający płaci” do sektora przewoźników lotniczych (patrz *4.10.7. w celu uzyskania dalszych informacji).

ROLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO


W maju 2002 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie komunikatu Komisji "W kierunku globalnego partnerstwa dla trwałego rozwoju" (COM(2002) 82) w związku ze światowym szczytem w sprawie trwałego rozwoju, który odbył się w Johannesburgu w 2002 r. Zgodnie z decyzją Komisji ONZ ds. Trwałego Rozwoju cele polityczne na lata 2004 i 2005 skoncentrowały się na zasobach wody, infrastrukturze sanitarnej i osiedlach ludzkich. Cykl obejmujący lata 2006–2007 dotyczy energii, rozwoju przemysłu, zanieczyszczenia powietrza i zmian klimatycznych. Cykl obejmujący lata 2008–2009 skupia się na kwestiach rolnictwa, rozwoju obszarów wiejskich, gruntów, suszy, pustynnienia oraz Afryki.

W lipcu 2005 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję (2004/2131(INI)) w sprawie przedstawionego przez Komisję planu działań w zakresie technologii środowiskowych. Główne podjęte w nim kwestie to: radykalne zwiększenie popytu na technologie środowiskowe, tworzenie uczciwego i konkurencyjnego rynku technologii środowiskowych, zaspokojenie popytu na technologie środowiskowe (np. zapewnienie dostatecznych środków na prace badawcze) oraz spójne strategie polityczne w wymiarze wewnętrznym i zewnętrznym. Wreszcie Parlament podkreślił, że trwały rozwój wymaga rozwiązań globalnych i z zadowoleniem przyjął wszystkie inicjatywy zmierzające do rozpowszechniania i promowania technologii środowiskowych w krajach rozwijających się. Eksport przestarzałych i zanieczyszczających środowisko technologii do krajów trzecich musi zostać zablokowany.

Wkładem Parlamentu Europejskiego w debatę na temat przeglądu strategii trwałego rozwoju UE na rok 2005 było przedstawione przez komisję ENVI sprawozdanie z własnej inicjatywy w sprawie aspektów środowiskowych trwałego rozwoju, przyjęte na posiedzeniu plenarnym w styczniu 2006 r., w którym podkreślono nasilające się tendencje sprzeczne ze zrównoważonym rozwojem, które obejmują szereg dziedzin wymagających poprawy: nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych powodująca zanieczyszczenia, utrata różnorodności biologicznej, pogarszanie się sytuacji w zakresie zmian klimatycznych itp. W sprawozdaniu końcowym wzywa się Komisję do podejmowania intensywniejszych działań w wielu dziedzinach, obejmujących: ograniczenie dużej części transportu drogowego na rzecz transportu bardziej przyjaznego dla środowiska naturalnego, wsparcie stosowania biopaliw, zahamowanie do 2010 r. obecnego procesu utraty różnorodności biologicznej, zredukowanie powstawania odpadów u źródła, zwiększenie zasobów i efektywności energetycznej, wzmocnienie aspektów socjalnych i środowiskowych w ocenie oddziaływania wszystkich swoich wniosków legislacyjnych, nowe wnioski w sprawie pierwszego europejskiego podatku ekologicznego. Komisja ENVI podkreśliła również, że trwały rozwój powinien być wiodącą zasadą wszystkich obszarów polityki Unii Europejskiej. Przypomniała też, że bierność spowoduje powstanie kosztów i coraz większe bezpośrednie konsekwencje.

We wspólnej rezolucji przyjętej w dniu 15 czerwca 2006 r. w Strasburgu Parlament Europejski wyraził rozczarowanie brakiem postępów w opracowywaniu i podejmowaniu dalszych działań w zakresie strategii trwałego rozwoju przyjętej w Göteborgu w 2001 r. Uznał, że platforma działań Komisji służąca przeglądowi strategii trwałego rozwoju jest zbyt ograniczona i słaba oraz że w obecnej formie nie zdoła ona zmobilizować opinii publicznej i twórców polityki do podjęcia stojących przez nimi kluczowych zadań oraz że strategia na lata 2005–2010 nadmiernie skupiała się na rozwoju ekonomicznym kosztem filaru społecznego i środowiskowego. Parlament przyjął jednak z zadowoleniem wartościowy wkład prezydencji austriackiej w dążenie do ponownego uruchomienia omawianej strategii.

W marcu 2008 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję (INI/2007/2107) w sprawie zrównoważonego rolnictwa i biogazu, w której uznano, że biogaz stanowi znaczące źródło energii, przyczyniające się do trwałego rozwoju gospodarczego, rolniczego i wiejskiego, a także do ochrony środowiska.

Yanne Goossens
Gianpaolo Meneghini
lipiec 2008 r.