Parsęta

ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE DORZECZA PARSĘTY


Wprowadzenie
 

Dorzecze Parsęty, największej rzeki Przymorza, nie doczekało się jeszcze kompleksowych badań przyrodniczych, a stan poznania fauny i flory dotyczy jedynie małych fragmentów.

Mimo olbrzymiego wysiłku badawczego w ostatnich 5 latach (Chojnacki i Orlon 1996, Jasnowska i inni 1996, Dębowski 1997, Żukowski 1998, Jasnowska i Markowski 1998, Heese 1998, Antczak i Górski 1998, Kostrzewski 1998, Erdman 1998, Osadowski 1999) nadal wiele rejonów bardzo cennych przyrodniczo czeka na dokładne badania naukowe i inwentaryzację przyrodniczą. Obecnie najlepiej poznane są obszary dorzecza Parsęty włączone do Drawskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny (Szwichtenberg 1999).

W licznych publikacjach naukowych podkreśla się konieczność podjęcia szybkich kroków zaradczych by ratować obiekty przyrodniczo bardzo cenne nie tylko w skali Polski, ale i Europy. Na przykład brak ochrony spowodował drastyczne zmiany na przestrzeni 30 lat w reliktowych zbiorowiskach roślinnych związanych z torfowiskami.

Według propozycji krajowej sieci ekologicznej (tzw. EKONET-Polska) Parsęta jest uznana jako obszar węzłowy o znaczeniu krajowym łączący biocentra i strefy buforowe pomiędzy Drawskim Parkiem Krajobrazowym a pasem nadmorskim (Liro i inni 1995). Prawdopodobnie ranga tego obszaru jest znacznie wyższa, ale nawet w takim ujęciu rzeka wraz z dopływami stanowi korytarz ekologiczny łączący obszary południowego Pobrzeża Bałtyku z najcenniejszymi przyrodniczo rejonami Pojezierza Drawskiego na południu i rejonami Polanowa i Bobolic na wschodzie. Właśnie te miejsca obfitują w największą liczbę rezerwatów i obszarów o różnych formach ochrony.


Dorzecze
 

Powierzchnia zlewni Parsęty wynosi 3145 (3151)km2; jest ona największą rzeką Przymorza. Źródła znajdują się w okolicy wsi Parsęcko na wysokości 137m n.p.m. Długość głównego koryta rzeki wynosi 139,4 (131,7)km. Spadki wody mieszczą się w zakresie od 3,6 do 0,2 promilla.

Do istotnych cech zlewni Parsęty między innymi należą: wyjątkowo mała zmienność odpływów w czasie tak w wieloleciu jak i w obrębie roku hydrologicznego, brak głębokich niżówek i korzystny układ sieci rzecznej, powodujący szybkie przemieszczanie się transportowanych substancji, w tym ewentualnych zanieczyszczeń.

Przedstawiane przez różnych autorów dane dotyczące struktury użytkowania ziemi w obszarze zlewni wykazują znaczne różnice.



Struktura użytkowania ziemi w obszarze zlewni Parsęty według różnych autorów
Autorlasygrunty orneużytki zieloneObszary zabudowane i in.
Heese 199832%56%-12%
Borowiec 199836,4%42,7%12,5%8,4%
Piotrowska 199838%37%10%15%
 
Dorzecze Parsęty obejmuje części kilku mezoregionów Pomorza Zachodniego.

Górne fragmenty dorzecza znajdują się w pojeziernych i wysoczyznowych mezoregionach Pojezierza Zachodniopomorskiego: na wschodzie jest to Wysoczyzna Polanowska (na północ od górnej Radwi) i Pojezierze Bytowskie (między górną Radwią a górną Parsętą).

Na południu i płd. zachodzie granice wysoczyzn dochodzą do doliny Parsęty, a jej dopływy Dębnica i Wogra rozdzielają Pojezierze Drawskie i Wysoczyznę Łobeską.

Środkowa i dolna część dorzecza znajduje się w granicach Równiny Białogardzkiej, nlależącej do Pobrzeża Południowobałtyckiego (Kondracki 1978). Cały obszar dorzecza znajduje się w zasięgu stadiału pomorskiego ostatniego zlodowacenia.


Parsęta
 

Początkowy odcinek Parsęty we wsi Parsęcko jest uregulowany w postaci rowu o szerokości około 1,5 m i przebiega w otoczeniu łąk istniejących na obszarze dawnego całkowicie zarośniętego jeziora.

Lewobrzeżny dopływ Żegnica, odwadniający duże eksploatowane złoże torfu (Chwalimskie Bagno) wnosi brunatne wody o wysokim stężeniu substancji humusowych. Nieco poniżej, regulacji koryta Parsęty już brak i rzeka nabiera charakteru naturalnego, z meandrami koryta i małymi ciekami źródliskowymi w dolinie. Brzegi porastają głównie olchy. Ten fragment dorzecza z kilkoma niewielkimi dopływami jest terenem intensywnych badań funkcjonowania geoekosystemów zlewni, w oparciu o Stację Badawczą DAM w Storkowie.

Przy ujściu kolejnego większego dopływu - Gęsiej - rzeka zwiększa swoją szerokość do około 4m. Natomiast już przy ujściu kolejnego dopływu Perznicy rzeka ma około 6m szerokości. Sama Perznica ma dwa większe dopływy: Raduszę i Trzebiegoszcz.

Do mostu w Krosinie brzegi meandrującego koryta rzeki Parsęty są gęsto zadrzewione. Poniżej Starego Dębna do Parsęty uchodzi Dębnica niosąca wody dopływu Wogry. Dalej rzeka utrzymuje swój dziewiczy charakter z licznymi zakolami, starorzeczami, wysokimi brzegami porośniętymi olchą i zaroślami nadbrzeżnymi.

W okolicach wsi Osówko następuje wypłycenie rzeki i szerokość jej dochodzi do 20m. Od tego miejsca zaczyna się tzw. przełom Parsęty, charakteryzujący się dużymi spadkami. Dno jest tu twarde z licznymi kamieniami.

Od Ryszczewa do Byszyna spada prędkość przepływu. Za Byszynem wzrasta krętość koryta rzeki a jej szerokość wynosi około 19m. W korycie pojawiają się płycizny i łachy. Brzegi są tutaj porośnięte wierzbą i olchą. Zadrzewienia te nie mają już zwartego charakteru jak w górze rzeki.

Zbliżając się do Białogardu rzeka ponownie zwiększa swoją prędkość, głęboko wcinając się w teren. W okolicy ujścia lewobrzeżnego dopływu Mogilicy (wnoszącej wody o podwyższonej mineralizacji) pod Dębczynem szerokóść koryta rzeki spada do około 10m i tworzy się strefa silnie rozwiniętego meandrowania.

Na kolejnym odcinku rzeki od Białogardu od prawobrzeżnego dopływu Leśnicy po zaporę w Rościnie Parsęta jest uregulowana.

Poniżej zapory w Rościnie rzeka Parsęta ma stopniowo wzrastającą szerokość od około 15m do 30m przed Karlinem. Głębokość w niektórych miejscach dochodzi tu do 2m. Między Białogardem a Karlinem wpadają dwa lewobrzeżne dopływy: Topiel i Pokrzywnica.

W Karlinie do Parsęty uchodzi jej największy dopływ - rzeka Radew i dodatkowo dwa kanały młyńskie. Poniżej Karlina rzeka osiąga szerokość do 40m i ma dno twarde, miejscami kamieniste. Brzegi są porośnięte nielicznymi drzewami wierzby i olchy, a w niektórych miejscach występują zwarte płaty zakrzewień. Koryto rzeki w kierunku ujścia zmienia swoją szerokość z 25 do 37m.

Poniżej miejscowości Wrzosowo wpada do Parsęty jej prawobrzeżny dopływ Pysznica, a nieco niżej lewobrzeżny dopływ Gościnka. Szerokość rzeki zaczyna wyraźnie wzrastać, by przed Kołobrzegiem osiągnąć od 40 do 60m. Brzegi są tu zwykle niskie, zakrzewione, z pojedynczymi drzewami.

Przy moście kolejowym w Kołobrzegu kończą się określane umownie wody śródlądowe Parsęty. Poniżej mostu kolejowego rozpoczynają się wewnętrzne i terytorialne wody morskie. 


Radew


Największym dopływem Parsęty jest rzeka Radew o długości 85 km i powierzchni zlewni równej 1058 km2. Stanowi to około 34% całej powierzchni zlewni Parsęty. Rzeka Radew ma także bogato rozwiniętą sieć dopływów, a jej górne odcinki znajdują się na terenach wodonośnych, z których pobierana jest woda pitna studniami głębinowymi dla miasta Koszalina.

Jako początek Radwi przyjmuje się jej wypływ z jeziora Kwiecko. Do tego jeziora wpada dopływ Debrzyca z Łęczną i kanał znajdującej się nad brzegami Kwiecka (charakteryzującego się kilkumetrowymi wahaniami poziomu wody) elektrowni szczytowopompowej z Jeziora Kamiennego (Żydowo).

Rzeka praktycznie na całej swojej długości przepływa przez tereny zalesione. W górnym biegu Radwi do rzeki wpadają dwa lewobrzeżne dopływy: Chociel i Grzybnica. Do prawobrzeżnych dopływów należy Drężnianka (odwadniająca szeroką pradolinę), Zgniła Struga i Mszanka.

Poniżej w latach 1912-22 utworzono dwa zbiorniki zaporowe: Jezioro Rosnowskie o powierzchni 189ha i jezioro Hajka (92ha). Do samego Jeziora Rosnowskiego przed jego zaporą dopływa z lewej strony Bielica. Z Jeziora Rosnowskiego woda płynie do kolejnego jeziora Hajka, zwykle wyłącznie kanałem o brzegach uregulowanych. Stare koryto Radwi jest zasilane intensywnymi przesiąkami wód podziemnych.

Za jeziorem Hajka wpadają kolejne dopływy: lewobrzeżne Chotla i Żeleźna oraz prawobrzeżny - rzeka Czarna. 


Podsumowanie
 

Dotychczasowe opracowania przyrodnicze wykonywane w skali przestrzeni w tym rejonie obejmowały obszary jednostek administracyjnych lub jednostek podziału fizyczno-geograficznego i nie uwzględniały integralności przestrzennej obszaru dorzecza. Pierwszą próbą potraktowania dorzecza Parsęty jako jednostki struktury krajobrazu lub funkcjonalnej był zbiór prac pod redakcją Kostrzewskiego (1998).

Do najważniejszych cech obszaru dorzecza Parsęty, mających znaczenie w planowaniu ochrony przyrody i krajobrazu, należy zaliczyć:
  1. Najdłuższa rzeka z największą zlewnią strefy południowego Przymorza Bałtyku, z dobrze rozwiniętą siecią dopływów.
  2. Duża stabilność przepływów, zarówno w cyklu rocznym jak i w przedziałach wieloletnich.
  3. Duże średnie roczne odpływy jednostkowe z powierzchni zlewni (742 m3.d-1.km-2); zlewnia położona w gradiencie między Regą o niskim odpływie (572) (ale i tak znacznie wyższym niż w zlewniach centralnej Polski) i Grabową o najwyższym odpływie spośród rzek Przymorza (1113).
  4. Zróżnicowane formy ukształtowania powierzchni ziemi: od wysokich, głęboko porozcinanych wzgórz moreny czołowej w strefach marginalnych zlewni do równin i niewielkich pradolin.
  5. Zróżnicowane i względnie dobrze zachowane naturalne formy morfologiczne dolin rzecznych z rozwiniętym systemem parafluwialnym i licznymi strefami źródliskowymi.
  6. Użytkowanie powierzchni ziemi ma charakter rolniczo-leśny o wyraźnym mozaikowatym rozmieszczeniu płatów i zróżnicowanej ich wielkości.
  7. Połączenie mozaikowatego i strefowego rozmieszczenia ekosystemów decyduje o strukturze krajobrazu obszaru zlewni Parsęty i dolin poszczególnych rzek.
  8. Występowanie ekosystemów wodnych, torfowiskowych i leśnych o szerokim spektrum zróżnicowanej trofii i dynamiki obiegu materii.
  9. Mały udział jezior i torfowisk w powierzchni zlewni z przewagą tych ekosystemów o małych powierzchniach jednostkowych, nierównomiernie rozmieszczonych na obszarze zlewni.
  10. Przewaga jezior bezodpływowych i torfowisk wysokich nad połączonymi z systemem rzecznym; duże powierzchnie obszarów bezodpływowych na granicach dorzecza i liczne obszary bezodpływowe w jego wnętrzu.
  11. Względnie umiarkowany stopień przekształceń antropogenicznych, nie powodujący silnej degradacji ekosystemów i krajobrazu.
  12. Istniejące konstrukcje techniczne, które doprowadziły do powstania interesujących sytuacji ekologicznych (kaskada dwóch zbiorników zaporowych o szczególnie dużej stabilności fizycznej i ze sprawnymi mechanizmami redukcji potencjału troficznego, głębokie jezioro o zaburzonej stratyfikacji, jezioro o dużych amplitudach wahań poziomu wody i zasięgu litoralu zalewanego wodą, odcinek koryta rzecznego zasilany wyłącznie wodami podziemnymi).
  13. Dobrze rozpoznane procesy morfodynamiczne i geochemiczne funkcjonowania zlewni, słabiej - elementy flory i fauny oraz procesy ekologiczne.
  14. Mało stwierdzonych unikatowych osobliwości przyrodniczych; brak danych wskazujących na jakiekolwiek szczególne walory np. jezior lobeliowych i torfowisk mszarnych - ekosystemów dobrze rozpoznanych w skali całego Pomorza znajdujących się w granicach zlewni Parsęty w porównaniu z położonymi w innych zlewniach.
  15. Ubóstwo ilościowe zbiorowisk organizmów wodnych w rzekach i słabo rozwinięte procesy biotycznej transformacji nutrientów; ekologiczne mechanizmy funkcjonowania ekosystemów rzecznych wymagają szczegółowych badań, które mogą wykazać znaczną odmienność funkcjonalną w porównaniu z dobrze poznanymi typami rzek.
  16. Słabo rozwinięty system obszarów chronionych, co wynika z małego dotychczasowego zainteresowania przyrodników tym obszarem z jednej strony, a z drugiej ich nastawieniem na poszukiwanie szczególnych osobliwości przyrodniczych, a nie przykładów typowych, charakterystycznych struktur i procesów przy proponowaniu obiektów przeznaczonych do ochrony.

Opracowanie kompleksowej diagnozy przyrodniczej dorzecza Parsęty jest jedną z trzech podstawowych sfer Master Planu Zrównoważonego Rozwoju Gmin Dorzecza Parsęty.

Prowadzone badania i analizy winny stanowić bazę wyjściową do przygotowywania dokładnej oceny odporności środowiska przyrodniczego na działalność człowieka (Kistowski i inni 1999). Stanowić mają też materiał wyjściowy do opracowania gminnych programów zrównoważonego rozwoju (Kistowski i Staszek 1999). Powinny być również uwzględnione przy opracowaniu warunków korzystania z wód dorzecza.


Wg: "Diagnoza środowiska przyrodniczego dorzecza Parsęty"
(Oprac. zespół pod kier. prof. dr hab. Tomasza Heese, 2000r.)