Różnorodność siedliskowa a obfitość ichtiofauny

W badaniach podjętych przed z górą pięćdziesięciu laty Mikulski i Tarwid (1951) rozważali problem prawdopodobnego wpływu regulacji Wisły na niektóre żerowiska ryb związane z bentosem. Zwrócili przy tym uwagę na odmienności warunków siedliskowych różnych fragmentów ekosystemu rzeki i ich wartość w odniesieniu do ichtiofauny. Wyniki te wykorzystał Backiel (1993) do scharakteryzowania siedlisk i żerowisk ryb. Według nich zróżnicowanie siedlisk i żerowisk ryb w umiarkowanie uregulowanym odcinku dużej rzeki, gdzie do regulacji użyto ostróg kamienno-faszynowych i takich samych umocnień fragmentów brzegów jest dość duże.

Obok strefy nurtu, niosącego organizmy planktonowe oraz różne lądowe (wymyte z brzegów lub trafiające do wody z powietrza), występują obmywane prądem wody rozległe partie piaszczystego dna. Na niektórych odcinkach rzeki usiane jest ono żwirem i kamieniami. Te tzw. "rafy" stanowią odrębne, specyficzne siedliska niezbędne dla bytowania i rozrodu prądolubnych (reofilnych) gatunków ryb (boleń, brzana, kleń, jelec, certa, jaź). Podobne siedliska powstają przy usypanych z kamienia łamanego ostrogach i podłużnych tamach.

Jeszcze innymi siedliskami są boczne odnogi, starorzecza i spokojne miejsca za wyspami i tamami, gdzie osiadają tworzące żyzne podłoże namuły. Te bujnie porośnięte podwodną roślinnością środowiska, wykorzystywane są do rozrodu, wychowu młodzieży a także żerowania przez takie gatunki jak leszcz, krąp, płoć, lin, wzdręga, karaś, okoń, sandacz, szczupak i sum. W okresie niskich wód część tych siedlisk traci kontakt z nurtem rzeki, co stwarza specyficzne warunki zagrażające nawet bytowaniu ryb (przegrzewanie się wody i silne ubytki tlenu).

Odmiennymi mikrośrodowiskami są odcinki przy brzegach porośniętych wikliną i drzewami. Często są one podmywane a na wymytych korzeniach oraz zwalonych do wody pniach i gałęziach rozwija się specyficzna fauna organizmów bezkręgowych. Są to miejsca żerowania oraz kryjówki takich gatunków jak np. jaź, kleń i szczupak. Podchodzi tutaj leszcz, trzymający się zwykle nurtowej części koryta, w tworzących się pod brzegami dołach znajdują kryjówki sandacz i sum.

Przedstawione zróżnicowanie środowiskowe ekosystemu rzeki wskazuje jak bardzo ważne jest utrzymanie stałych połączeń nurtu ze starorzeczami oraz zapewnienie rybom możliwości swobodnego wstępowania do dopływów. Lokalne migracje ichtiofauny pomiędzy opisanymi mikrośrodowiskami są okresowo intensywne, a możliwość odbywania tych wędrówek decyduje o bogactwie gatunkowym oraz obfitości ichtiofauny (Backiel 1958, Bless 1978, Penczak 1968b, Schiemer 1985). O obfitości ichtiofauny nie decyduje przy tym jedynie wartość pojedynczych siedlisk, lecz przede wszystkim ich rozmaitość i dostępność, zapewniające warunki rozwoju gatunkom o różnych wymaganiach środowiskowych (Jungwirth 1998). Wyraźnie widoczne to jest na przykładzie ekosystemów Biebrzy, Narwi i Wisły. W starorzeczach Biebrzy stale połączonych z nurtem rejestrowano na powierzchni 1 hektara 2806 sztuk ryb i ich biomasę 200-220 kg, w starorzeczach całkowicie odciętych 1180 sztuk i 89,5 kg, natomiast w strefie dolnego i środkowego biegu tej rzeki 1814 sztuk i 170 kg ha-1 (Witkowski i Błachuta 1984). W Narwi okolic Uhowa na odcinku długości 1 km znaleziono w nurcie rzeki 662 ryby o łącznej masie 37,5 kg, zaś z takiego samego odcinka starorzecza 1744 ryby, które ważyły 107,6 kg (Sych i in. 1990). W płockiej Wiśle wzdłuż 1 km odcinka linii brzegu wyławiano, w starorzeczu 521 ryb o masie 19,8 kg, w strefie brzegowej nurtu 637 ryb o masie 8,5 kg, natomiast w nurcie na opasce z kamienia łamanego 802 ryby o łącznej masie 14,8 kg (Backiel i in. 1998).

Obserwowane zróżnicowanie zagęszczenia ryb w różnych strefach ekosystemu rzeki wiązać bezsprzecznie należy z odmiennymi wymaganiami środowiskowymi poszczególnych gatunków. Odnoszą się one zarówno do preferencji przepływu wody, jej natlenienia i temperatury, charakterystycznych miejsc rozrodu i żerowania, przy czym nie bez znaczenia pozostaje tutaj cykl hydrologiczny rzeki. Dla większości gatunków tworzących zespół rzecznej ichtiofauny kluczowe znaczenie posiadają tereny zalewowe oraz obficie zarośnięte roślinnością wodną płytkie strefy rzecznego ekosystemu (Backiel 1958, Bless 1978, Sych 1955). Utrzymanie tych środowisk, a więc bogactwa ichtiofauny, uzależnione jest od zachowania naturalnego cyklu hydrologicznego rzeki, którego cechą są okresowe wylewy jej wód poza koryto (Balon 1964, Backiel i in. 1978). Negatywnych przykładów w tym względzie dostarcza Elba, w której likwidacja w następstwie regulacji lenitycznych środowisk doprowadziła do ustąpienia z zespołu ichtiofauny suma i lina (Bauch 1958). Występowanie w rzece takich stagnofilnych gatunków jak wzdręga, lin i karaś, uzależnione jest od obecności starorzeczy oraz podobnych im zastoiskowych środowisk. Silnie uzależnione są od nich także leszcz, krąp i płoć. Podobnie podstawowe znaczenie dla występowania szczupaka posiada zachowanie obszarów nadrzecznych łąk, zalewanych wiosennym przyborem (Backiel i in. 1978, Sakowicz 1951). Wyraźnie widoczne jest powiązanie okresu tarła tej drapieżnej ryby z wczesnowiosennym przyborem wód, podobnie jak z wiosennoletnim przyborem rozrodu leszcza, uklei, krąpia, suma i lina.

Nie mniej ważne znaczenie dla możliwości rozwoju zespołu ichtiofauny reprezentowanego przez liczne gatunki, posiada również pojemność środowiska, czyli wielkość rzecznego ekosystemu. Wynika to z przedstawionego wcześniej zróżnicowania siedliskowego oraz dostępnej dla ryb przestrzeni życiowej - większa rzeka, większe bogactwo mikrosiedlisk. Na podstawie danych literaturowych (Penczak 1989, Penczak i in. 1991, Błachuta i in. 1993) przedstawiono jak zmienia się bogactwo gatunkowe ichtiofauny występującej w rzekach o różnej wielkości i różnym stopniu antropogenicznych przekształceń. Wraz ze wzrostem długości rzeki, a więc pojemności wodnego środowiska, wyraźnie rośnie całkowita liczba zasiedlających ją gatunków. Istotny jest przy tym fakt, że w rzekach od długości powyżej 30 km wzrost ten powodowany jest przede wszystkim przyrostem liczby gatunków ryb użytkowych, czyli tych poławianych przez człowieka. Wskazuje to na różne znaczenie tych cieków ocenianych w aspekcie potrzeb ochrony ichtiofauny oraz możliwości ich rybacko-wędkarskiego użytkowania. Przy czym nawet małe rzeki, będące główną ostoją drobnych gatunków ryb chronionych, okresowo wykorzystywane są jako miejsca rozrodu gatunków użytkowych. Pełnią one rolę miejsc odchowu młodzieży gatunków użytkowych i nieużytkowych, skąd w miarę dorastania spływają one w głębsze partie ich dolnego biegu oraz do rzeki głównej (Bless 1978, Jens i in. 1997, Kennedy i Pitcher 1975).

Zachowanie bogatego, naturalnego zróżnicowania środowiskowego ekosystemu rzeki i swobodnego dostępu do poszczególnych siedlisk stanowi tym samym warunek występowania licznej ichtiofauny a także możliwości odbudowy jej zespołów.


"Czynniki sprzyjające i szkodliwe dla rozwoju i utrzymania populacji ryb w wodach płynących"
Doc. dr hab. Wiesław Wiśniewolski