Rzeka jako jeden ekosystem

Zmiany dokonujące się w środowisku ekosystemów rzek w miarę posuwania się w dół ich biegu, a więc spowolnienie szybkości prądu, wzrost temperatury wody i spadek jej przezroczystości, znajdują swe odbicie w strukturze zespołów ichtiofauny zasiedlającej poszczególne odcinki rzeki. Prawidłowości te dostrzegano od dawna, bowiem już w drugiej połowie XIX wieku zaczęto podejmować próby dzielenia rzek na pewne fragmenty, "krainy rybne", zasiedlane przez różne zespoły ichtiofauny. Kluczem tego podziału były bytujące w nich gatunki ryb, stąd w zależności od ich dominującej roli wyróżniono krainy: pstrąga, lipienia, brzany, leszcza, zaś w strefie mieszania się wód słodkich z morskimi również stynki (Frič 1872, Borne 1877, Nowicki 1882).

Z czasem na bazie tego podziału, uzupełniając informacje o charakterystykę takich parametrów jak szybkość prądu, temperatura wody i zakres jej wahań, natlenienie, charakter dna, porost roślin wodnych oraz baza pokarmowa, opracowano metodę bonitacji wartości rybackiej wód płynących (Léger 1910). Rozwinięta następnie przez Huet'a (1946, 1949, 1954), modyfikowana i dyskutowana była między innymi przez Starmacha (1964), Backiela (1964), Lassleben'a (1977) i Kölbing'a (1978).

Dalszym krokiem na drodze poznania funkcjonowania ekosystemów rzecznych stało się sformułowanie teorii ekologicznej ciągłości ekosystemu rzeki (tzw. river continuum). Według niej rzeka jest jednym ekosystemem, rozciągającym się wzdłuż jej całego biegu, w którym ulegają stopniowym zmianom warunki fizyczne i żyzność, co z kolej pociąga za sobą przekształcenia struktury gatunkowej zespołów flory i fauny (Vannote i in. 1980, Zalewski i Naiman 1982, Zalewski 1986). Na podobnych założeniach, jednak w oparciu o ichtiofaunę jako podstawowe kryterium, bazuje opracowana na kontynencie północnoamerykańskim metoda wskaźnika integralności biotycznej (IBI = Index of Biotic Integrity). Wartość środowiska rzecznego opisywana jest w niej poprzez system ocen charakteryzujących stan zespołów zasiedlającej je ichtiofauny (Karr 1981, Karr i in. 1986, Oberdorff i Hughes 1992).

Z powyższych rozważań wyłania się obraz biologicznej jedności ekosystemu rzeki. Zmiany warunków środowiskowych następują łagodnie (stopniowo), wraz z biegiem rzecznego koryta co sprawia, że równie płynnie zmienia się struktura gatunkowa zespołu ichtiofauny, czemu sprzyja duża ruchliwość tej grupy.



"Czynniki sprzyjające i szkodliwe dla rozwoju i utrzymania populacji ryb w wodach płynących"
Doc. dr hab. Wiesław Wiśniewolski