Wprowadzenie

Dynamiczny postęp cywilizacyjny, który dokonał się w XIX i XX wieku, wraz z niespotykanym w dotychczasowej historii ludzkości rozwojem myśli technicznej, przyniósł radykalną poprawę poziomu życia społeczeństw zurbanizowanych rejonów kuli ziemskiej. W ślad za cywilizacyjnym postępem pojawił się jednak problem głębokich antropogenicznych przekształceń środowiska przyrodniczego. W szczególny sposób odnosi się to do ekosystemów wód płynących. Zanieczyszczanie, regulacje oraz przegradzanie rzek doprowadziły do tego, że powszechne stało się zjawisko ustępowania z zespołu ichtiofauny gatunków ryb o specyficznych wysokich wymaganiach lub drastyczne zmniejszenie dotychczasowej liczebności ich populacji (Bless 1978, Penczak 1988a, Penczak i in. 1996, Witkowski 1996). Wiele z nich znalazło się na krawędzi katastrofy ekologicznej (Buras i in. 2001, Wiśniewolski 1985, 1987, 1992a, Wiśniewolski i in. 2001a). W licznych odcinkach rzek i utworzonych na ich biegu zbiornikach zaporowych, odnotowywano okresową bądź całkowitą zagładę zasiedlających je zespołów ryb (Bontemps 1970, Denzer 1966, Morawska 1968, Penczak 1968a, 1988b, Wiśniewolski 2000a).

Odczuwane przez społeczeństwo negatywne skutki tych przeobrażeń doprowadziły do tego, że po okresie fascynacji techniką doszła do głosu świadomość potrzeby ochrony środowiska przyrodniczego i zrozumienie, że od jego dobrej jakości zależna jest egzystencja człowieka. Stąd poczynając od drugiej połowy XX wieku obserwuje się podejmowane działania na rzecz odwracania niekorzystnych zmian, które dokonały się w środowiskach wód płynących i przywracania im wysokich walorów przyrodniczych (Bless 1985, Gebler 1991, Krüger i in. 1993, Seehorn 1992, Wiśniewolski 1997). W działaniach tych szczególne znaczenie przypisuje się ichtiofaunie, bowiem gatunkowa oraz ilościowa struktura zespołu ryb traktowana jest jako najlepszy biologiczny wskaźnik, informujący o kondycji ekosystemu wodnego. Decyduje o tym fakt, że w obrazie zespołu ichtiofauny znajdują odzwierciedlenie nie tylko chwilowe, incydentalne zdarzenia, lecz zapisują się w nim trudno dostrzegalne w krótkim okresie zmiany, dokonujące się w skali wielolecia (Bauch 1958, Denzer 1966, Jokiel i Backiel 1960, Wiśniewolski 1987). Spośród wielu uwarunkowań decydujących o strukturze i kondycji zespołu ichtiofauny jako najważniejsze omówić należy te, które wynikają z zależności tej grupy zwierząt od specyficznych, silnie zróżnicowanych warunków środowiska wodnego. 



"Czynniki sprzyjające i szkodliwe dla rozwoju i utrzymania populacji ryb w wodach płynących"
Doc. dr hab. Wiesław Wiśniewolski